Иҫке күпер (Хикәйәнең аҙағы)

Аҙағы:
Улай тимә. Тенәүгөн әсәйең ҡорбан ашына саҡырғайны, Шәрип- ҡолдоң ҡыҙы менән йәрәшелгәнһең икән. Бик мәслихәт. Еткән баласағаның башлы-күҙле булыуы хуп.

Мөхлисә әбейҙең аңын-тоңон белештермәйсә һөйләгән хәбәре Сәйәрҙе һеңгәҙәтә яҙҙы. Үҙе йәһәт кенә төпкө бүлмәгә күҙ һалды. Асия бер ни булмағандай шәм яҡтыһында дәфтәр тикшерә ине. Ситтән ҡарамаҡҡа шулай күренде, ысынында, Сәйәрҙең тауышын ишетеү менән, йөрәге лепелдәне, булмышын дерелдәүек биләп алды.

Мөмкинме?

Асия ихлас йылмайып Сәйәргә дивандан урын күрһәтте.

– Диктантмы?

– Әлбиттә, диктант.

Йәштәр нимәлер һөйләп йә көлдөләр, йә тындылар. Мөхлисә әбейҙең әленән-әле башын тығып төпкө бүлмәгә ҡарап алыуынан кинәнес табып хихылдаштылар.

Ҡош кеүек ҡанатланып-осоп йөрөгән Сәйәрҙең ҡанатын бишенсе көндә ботарлап ырғыттылар. Бөтөн эште ҡорбан ашына килгән Мөхлисә әбей харап итте. Ауыл ҡортҡаларының көллөһө тиерлек, бер төптән килешкәндәй, Мөхлисәнең фатирға төшкән ҡыҙы менән ҡыҙыҡһындылар. Һүҙ алдырмай бер-бер артлы һорау яуҙыр ҙылар.

– Егет-елән тәҙрә шаҡып йонсоталыр инде?

– Аны ни бысағыма кереттең йән тыныслығыңды боҙоп?

– Өйөң тулы сәстер инде?

– Әйтмә лә!

Кеменә яуап ҡайтарырға белмәне меҫкен Мөхлисә. Хәйләһеҙ күҙҙәрен көлдөрөп һәр ҡайһыһына ҡарашын йүгертеп сыҡты.

– Ҡыҙ торған ергә ҡырҡ ат бәйләнер. Ҡыҙым итәк йәйеп йөрөгән дәрҙән түгел. Иллә әҙәпле бала. Күҙе-башы тоноп өҫтөрәлеп йөрөгән бала булһа, уҡытыусы булып эшләмәҫ ине. Үҙе аҡыллы булғас, бигүк әрһеҙләшмәйҙәр, тик...

Өйҙә нисә күҙ бар шунсаһы Мөхлисә әбейгә текәлде.

– Йә, йә ҡайһы ҡыяны кәләп һалды? – Фатима оторо төпсөштө. Ҡунаҡ әбей яҡлау эҙләгәндәй хужабикәгә ҡараны.

– Күрше Йәнғәли инәлер күп булһа, – тине Хәҙисә. Юҡ һүҙ – буҡ һүҙ, ана, мулла күренде, әйҙәгеҙ урындарығыҙға ултырышығыҙ инде.

Мөхлисә ҡарсыҡтың йәне көйҙө. Йәнғәлиҙең һапата малайына көнө ҡалғанмы ни Асияның? Ҡашыҡҡа һалып йоторлоҡ һылыулығы менән Асияны кәмһетергә тырышҡан хужабикәгә үпкәләне.

– Юҡ шул! Үҙегеҙҙең Сәйәр килә көн һайын, Аллаға шөкөр!

Был юлы бөтөн күҙҙәр Шәрипҡолдоң ҡатыны Тәғзимәгә төбәлде. Игәгес тынлыҡ урынлашты. Әбейҙәр фекер төйнәп ул-был иткелә гәнсе, әмәлгә ҡалғандай, ишектән Әхмәтша имам күренде. Ҡатынҡыҙҙар кинәт кенә баштарын эйеп, ҡул-аяҡтарын йыйып аят тыңларға әҙерләнде.

Тәғзимә ҡунаҡтарҙан һуңғараҡ ҡалырға тырышты. Мөхлисәнең баяғы әйткән хәбәре эсен ҡорт кеүек кимерҙе. Хәлдең айышын йәһәтләп белешергә булды.

– Улыңдың уҡытыусыға йөрөгәнен беләгүрә тороп һората бара- быҙ тип ҡаңғыраһың. Бер бөртөк баламды көсләп утҡа һалырға башыма тай типмәгән. Бөгөн сыҡты, бөгөн тапты. Мах бирә торған дарҙан түгел Шәрифәм, – тине Тәғзимә, үртәлеп.

Егеттәрҙең ни, йөрәге күп булыр, алғаны бер булыр. Алдына типһәң алды, артына типһәң арты ҡанамай. Инәрле-сығарлы Мөх- лисәнең хәбәрен хәбәр итеп упсым үктәп тораһың. Бушҡа туҙынма. Беренсеһе – Хоҙайҙан, тигәндәй, балаларҙың ҡушылыуын нығытыу беҙҙең бурыс. Алдағы йомаға көтөгөҙ. Ижәбкә!

– Ҡана һуң? – Тәғзимәнең көңгөрт йөҙөнә алһыулыҡ йүгерҙе, – юҡһа, бөтөн ғәм алдында рисуай булабыҙ бит.

Тәғзимәнең кәйефен күтәреп оҙатыуын оҙатҡас, Хәҙисә үҙе лә хафаға ҡалды. «Артығын фәстерҙе түгелме? Берәү менән кәңәштөңәш итмәне. Мөхлисә әйткәнсә, улы көн һайын теге ҡыҙға йөрөгән булһа? Ҡалайтырға?» Йөҙ төрлө уйҙарына яуап эҙләгән Хәҙисәнең башы ҡатҡан мәлдә ниндәйҙер эске тауыш «һин бит Хәҙисә! Һин бит Хәҙисә!» тип тылҡыны.

Кис ҡорон өлкән ҡыҙы Әҡлимәгә шипкертен генә изем итте. Шыбырлаштылар. Сәйәрҙең сығып киткәнен көтөп, шкаф төбөндә үҙ мөҙҙәтен көтөп ятҡан бүләктәрҙе һөйрәп төшөрҙөләр.

Илле алла, алтмыш мулла менән тигәндәй, йома көндө көскә еткерҙе Хәҙисә. Төшкә ҡарай Тәғзимәнең ашҡа саҡырыуын, унда Сәйәрҙең бармауы ғаилә дуҫтарын һанға һуҡмауға тиң икәнен аңғартты.

– Унда миңә ни ҡалған? Ҡунаҡты һеҙ күрһәттегеҙ, үҙегеҙ бары ғыҙ!

– Алай килешмәҫ, улым! Әүәлдән ҡәҙерләшкән кешеләрҙең күңе лен һалмаҫ кәрәк, – атаһының һәр һүҙен бойороҡ кеүек ҡабул итеп өйрәнгән Сәйәргә ризалашыуҙан башҡа сара ҡалманы.

Ике бите алһыуланған Шәрифә Сәйәрҙе күреүгә оялғандай булды. Йүгереп йөрөп әсәһенә булышты. Әҡлимә менән ниҙер тураһында күңелле генә һөйләштеләр. Төпкө яҡта ирҙәр донъяуи хәлдәргә бай ҡау яһаған арала, Сәйәр стенаға ҡуйылған фоторәсемдәр араһында үҙенең һалдат формалы һүрәтен күреп йөрәге ҡабынды. Был өй ситен тойолдо. Ә бит ошо йортта нисә тапҡыр ҡунаҡ күрһәттеләр, ошо өҫтәлдә Шәрифә менән дәрес әҙерләнеләр, яңаҡтарына таянып хыял дингеҙенә сумдылар. Бөгөн егет күңелендә доңғорлап торған буш- лыҡ. Элеккенән бер нәмә лә тороп ҡалмаған.

Әхмәтша мулланың алдына батмус, ағас һауытта сәй ҡалағы менән ниндәйҙер һыу ҡуйҙылар. Ул вәғәз әйтте.

– Шәриғәт ҡушҡанса никах билдәле шарттар үтәлмәҫ борон уҡылмай. Мәһәр – төп шарт, һырға һабағы, ата туны, инә туны, һәр ике яҡтың ризалығы һәм шаһиттарҙың булыуы фарыз.

Зөлҡәрнәй ҡарт ике ҡыҙыл егерме бишлекте батмусҡа ҡуйҙы. Хәҙисә елтәнләп Шәрифәнең яурынына кәзә мамығынан бәйләнгән шәл һалды. Тағы ла әллә күпме бүләктәр таратты.

– Тәғзимә ҡыҙы Шәрифә, үҙ теләгең менән Зөлҡәрнәй улы Сәйәргә бараһыңмы?

Эйе!

– Зөлҡәрнәй улы Сәйәр үҙ теләгең менән Тәғзимә ҡыҙы Шәрифәне ҡатынлыҡҡа алаһыңмы?

Яуап булманы. Шаҡ ҡатҡан Сәйәр телен әйләндереп ниҙер әйтергә лә белмәне. Улы урынына Зөлҡәрнәй үҙе яуап бирҙе.

Хәлдең айышына төшөнгән Сәйәр ололарҙың намыҫ эше тигән выжданһыҙлығына өнһөҙ генә баш сайҡаны. Бүре ауыҙына ҡыҫтал- ған бәрәс кеүек ҡыбырлай ҙа алманы, әйтерһең, ян-яғы ҡоршалған. Ҡаршыһында

яҡындары түгел, ә енәйәтселәр ултыра. Тормоштоң ғәҙел тотҡаһы булған атаһы хыянат юлына баҫа алғас, бүтәндәрҙән ни көтмәк кәрәк. Бер тында яҙмышын ҡыра һуҡҡан өйҙәгеләрҙең береһендә был минуттарҙа күрә алмай ине Сәйәр. Өҫтәл артында оҙаҡ ултырманы, ихатаға сыҡты. Шуны ғына көткәндәй, Шәрифәнең еңгәләре сырылдашып егетте ҡармап тотоп алдылар. Ай-вайына ҡуймай кәртә өйөнә төрткөләп индерҙеләр ҙә ишекте тыштан шапылдатып бикләп ҡуйҙылар.

– Биш сәғәттән түшәк ҡарарға киләбеҙ, үәт! – әллә ысынлап, әллә мәсхәрәләп ҡысҡырҙы берәүһе.

Тәҙрә буйындағы диванда башын эйеп ултырған Шәрифәне күреү сығырынан-сығарҙы Сәйәрҙе.

– Хас кинолағы һымаҡ. Алдан уйланылған сценарий, йөкмәткеле сюжет, ә актерҙар шәп уйнайҙар, тик финалына баштары етмәҫен аңламанылар, ахыры.

– Нимәгә төрттөрәһең?

– Йәшәй килгәс төшөнөрһөң.

– Мин бит көсләшмәнем, Сәйәр...

– Шулай уҡ ҡаршылашманың да.

– Сисен, нишләп ултыраһың?

– Ниңә?

– Ниңә икәнен дә белмәгәс, кейәүгә сығалармы ни?

Сәйәр йәнтәслимгә асырғанып йөҙ түбән ауҙарылды. «Нишләнем мин? Ниңә йыбытҡыландым? Армия бөтөрөп ҡайтҡан егет ата-әсәмә ҡаршы ниңә һүҙ ҡата алманым? Нишләп минең яҙмышымды бүтән дәр хәл итте? Мәүеш мин, йыбытҡы! Ят инде хәҙер мендәр туҡмап».

– Миңә хәҙер ҡалайтырға? – сисенеп кире кейенгән Шәрифәнең үтә меҫкен ҡиәфәте Сәйәрҙе ытырғандырҙы. Кеҫәһендәге бәкеһен сығарҙы. Шәрифәнең сайылдап ҡысҡырыуына ҡарамай, һул усын һуйып ебәрҙе: ҡарҙай ап-аҡ түшәккә урғылып сыҡҡан ҡанын манды ла усын ныҡ итеп ҡыҫты. Унса булмай шалтырап йоҙаҡ асылды. Береһе түшәк, икенсеһе мендәр аҫтын ҡараған ҡатындар зыуҙышҡан мәлдә Сәйәр сығып та һыҙҙы. Ошо хәлдән һуң егет бирьяҡта күрен мәне.

Сәйәр эшкә барып ҡайтҡас, кистәрен ҡайҙалыр сығып олаға башланы. Йөрәк яраларын нисек үткәрергә белмәй ғазапланған

егеттең ҡулдары шешәгә үрелгеләне. Был ярҙам итмәне. Ҡылды ҡырҡҡа ярып булмағандай йөрәген икегә бүлә алманы. Бер көн тотто ла Асияға китте. Ҡыҙ егетте күңелһеҙ ҡаршыланы. Йөҙө һурылып, ағарынып киткән Асияның егетте күргеһе килмәүе үтәнән-үтә күренеп тора. Сәйәр ни ҡәҙәр хәлде аңлатырға тырышһа ла, Асия тыңларға теләмәне.

– Йөрөгән ереңдә итәгеңде йыйып йөрө, тигәйне әсәйем. Нишләп йәрәшелгән ҡыҙың була тороп мөхәббәт уйыны уйнаның? Хәйер, мин һине хөкөм итергә ниндәй хоҡуғым бар? Мин һиңә кем?

– Кемме? Һин минең берҙән-бер һуңғы мөхәббәтем! Киттек бынан йәнем, бөгөндән, хәҙер үк. Документтарыңды һуңынан алыр һың. Беҙҙе бында бер нимә лә тотмай. Зинһар, мине ғүмерлеккә бәхетһеҙ итмә. – Сәйәр Асияны ҡосағына ҡыҫты, ярһып, ирендәренә үрелде. Ҡыҙ бер мәлгә юғалып ҡалды. Һөйгәненең ҡайнар ҡосағы, эҫе тыны уны йомшартты – ҡыҙ донъяһын онотто. Боҙҙай туңған йөрәге ирене, көтәсәккә генә бирелгән бәхет ипкенендә йәне иҙрәне. Мөхәббәттә аңлашҡан тәүге һәм һуңғы осрашыуҙары ине уларҙың.

Яҙмышын ашатланып, үҙ ҡулына алырға тырышһа ла, Сәйәр булдыра алманы. Асия ла сик ҡуйҙы. Ҡыҙҙың абруйын төшөрөүҙән ҡурҡып, уны ҡабат борсоманы.

...Май айы бөтөр-бөтмәҫтән Асия ауылдан китте. Ҡабат осра шырға насип булманы. Юҡсы. Теге төндәге осрашыуҙан һуң сәхнәлә күрҙе бит. Май байрамында ауыл йәштәре әҙерләгән концертҡа барғайнылар. Шәрифә менән ил йөҙөнә ҡушарлап тәүгә сығыуы ине Сәйәрҙең.

– Ҡаршы алығыҙ, Асия Сәмиғуллина йырлай – яңы концерт номеры иғлан ителеү менән Сәйәрҙең йөрәге дарһылдап типте.

«Мин түгел, һин үҙең. Мин түгел, һин үҙең», Асияның һағышлы йыры ҡолаҡ төбөндә оҙаҡ яңғыраны.

Ваҡыт үҙенекен итте һәм ғазаплы үткәндәрҙе, ғүмерһеҙ мөхәб бәтте үҙ эсенә йомдо. Йәшлек хәтирәләре күңел төбөнә баҫырылды. Бөгөн донъяһы түңәрәк Сәйәрҙең. Улдар үҫтерҙе, урман сәсте, донъя тотто. Хәҙер офоғо байығанын көтә. Тик ҡыҙы, Гөлдәриәһе, аңғар маҫтан күңеленә вәсвәсә һалды.

Һәр йәй һайын ялға ҡайтҡан оло улы, атаһына ике ҡатлы йорт һалдырам, тип, башын ҡатыра. Атайым нигеҙен үлһәм дә ташла майым, тип бөгәсә ҡырталашҡан Сәйәр ағайҙың башына шәп уй килде. «Эре нефть компанияһының генераль директоры булып эшлә- гән Искәндәр Сәйәрович аҡсаһын ҡайҙа ҡуйырға белмәгәндә, урынын мин табырмын», – тип ҡыуанды ул. Искәндәрҙең ҡайтыуын был юлы түҙемһеҙләнеп көттө. Уй-ниәтен улына белдергәс, уныһы йылмайып ҡына ҡуйҙы.

– Ни ҡәҙәрле шәп күпер бар бит, атай! Лутсы мәсет һалдырайым, һинең исемеңде ҡушып, ә-ә?

Ни бысағыма минең исемде ҡушырға итәһең? Мин һиңә атаҡлы ишан, йә әүлиә зат булғанмы? Юҡ икән, юҡ!

Ай буйы матур хыялдар менән йәшәгән Сәйәр уҙамандың күңеле кителде. Ул тәмәкеһен тоҡандырып Иҫке күпергә йүнәлде...

Ә өсөнсө көнөнә таш тейәгән машиналарҙың Иҙел аръяғында гөжләүенә тәүҙә аптырап китте. Ауыҙы үҙенән-үҙе йырылды.

– Ир, икәнһең, улым! – Сәйәр йоҡоһонан саҡ уянып торған Искәндәрҙең арҡаһынан дөпөлдәтте.

– Нишләйһең, атай үтенесе.

Теүәл ай тигәндә шәп күпер әҙер булды. Үҙҙәренсә асыу тантанаһы әтмәләнеләр. Геүләтеп бейеп, күпер төбөн бер иттеләр.

Бығаса берәүгә лә хәжәт булмаған күпер төбөнән хәҙер халыҡ өҙөлмәне. Гөжләтеп машиналар үтте. Аръяҡ бисәләре мал-тыуарын күпер ашаһына – бирьяҡҡа ҡыуа башланы.

Сентябрь аҙаҡтарында мәктәптең йөҙ йыллыҡ юбилейын үткә- рергә йыйындылар. Сәйәр ағай үҙенсә әҙерләнде.

Матур үтте осрашыу. Кем генә килмәгән. Ғүмере буйы урманда эшләгән Сәйәр ағайҙы бәҫле ҡунаҡтар араһына ултырттылар.

– Көтмә, атай, килмәй ул, килә алмай!

Гөлдәриәнең тауышынан күпер ҡанаттарына тотоноп тәрән уйға батҡан Сәйәр ағайыбыҙ ныҡ ҡына һиҫкәнде.

– Кем килмәй?

– Асия. – Ҡартлас ҡыҙына маңлайын сирып ҡараны.

– Ҡәйнәм һөйләне һеҙҙең мөхәббәт тарихын. Асия уның әхирәте булған икән, ул дүрт йыл элек вафат булған.

Оҙаҡ торҙо Сәйәр ағай күпер ҡанаттарына таянып. Күҙ алдынан Асия менән тәүге осрашыуҙары, унан һуң кис ҡорон йәштәр менән күпер төбөн бер итеп бейеүҙәре, йән тартҡаны менән таңғаса серләшеп йөрөүҙәре, тағы ла әллә күпме хәтирәләр теҙелеп үтте. Уйлап ҡараниһә, ғүмеренең бер көнө лә Иҫке күперһеҙ үтмәгән һымаҡ. Ауылдаштары яңы бетон күперҙән йөрөһә, Сәйәр иһә йәшлек ғәҙәтенә хыянат итмәне – Иҫке күперҙән йөрөүен ташламаны. Йәйҙән көҙгә тиклем күпер төбөндәге бөгөлдән балыҡ ҡармаҡлауын, күпер ҡанаттарына таянып оҙон-оҙаҡ Иҙелгә текәлеп тороуын сәйер түгел, ә ғәҙәти хәл итеп ҡабул итеп өйрәнгәйне ауылдаштары.