Шәүрә (ҡисса)

Шәүрә (ҡисса)

Шәүрә килен кейгән, ай, еләндең

Итәк осҡайҙары мунсаҡлы.

Айға ла ғына, көнгә тиңләмәйем,

Һылыулығың, Шәүрәкәй, шул саҡлы.

Халыҡ йырынан.

Май айының ахырында ғәҙәттән тыш эҫе көндәр башланды. Ҡояш йәй уртаһындағы һымаҡ ҡыҙҙыра. Төшкә ҡарай төшкән эҫегә хатта ҡоштар ҙа һайрауынан тынып ҡала. Тик сиңерткәләрҙең генә ҡыр яңғыратып бер туҡтауһыҙ сырылдашҡаны ишетелә. Ғәлләм байҙың көтөүсеһе Сабир һарыҡтарын бер урынға өйөрҙө лә, көнгә янып ҡарағусҡыл төҫкә ингән маңлайынан, сикәләренән тәҡәтһеҙ аҡҡан тирҙәрен түбәтәйе менән һөртә-һөртә, ҡайын төбөнә күләгәгә килеп ултырҙы. Бындай эҫе көндә, һарыҡтар бер-береһенең араһына баштарын йәшереп, бер урында өйкөлөшөп тора бирә. Эҫелә уларҙың ашау ҡайғыһы юҡ. Ана шул ваҡытты файҙаланып, көтөүсегә бер аҙ тамаҡ ялғап алырға ла була. Башына килгән икһеҙ-сикһеҙ уйҙарын иреккә сығарып ебәреп, ашыҡмай ғына, теләгәнеңсә фекерләп алырға ла һис берәү ҡамасауламай. Ер ҡыҙыуына тулҡынланып күренеп, тиҫтәләгән саҡрымдарҙа ятҡан алыҫ офоҡҡа ҡараған килеш уйға батты Сабир.

Эйе, егерме дүрт йәшенә етеп, был донъяла уның бер ҡасан да рәхәтлек күреп йәшәгән мәле булманы. Бәлки, ана шул икһеҙ-сикһеҙ офоҡ аръяғындағы ерҙәрҙә йәшәгән кешеләрҙең көнкүреше бөтөнләй башҡалыр, бар кешеләр ҙә уның хужалары кеүек бәхетле, бай тормош һөрәлер. Үҙ ғүмерендә хатта бынан ун биш саҡрымда ятҡан Байыҡ ауылына ла барыу бәхетенә өлгәшә алғаны юҡ әле уның. Шуға күрә лә алыҫта күренеп ятҡан офоҡ һыҙығы ерҙең сиге һымаҡ тойола уға. Башҡа ерҙәрҙе лә барып күргеһе килә уның. Хатта батша әрмеһенә барып, ер-һыу күреп килергә лә риза ул. Тик ниндәйҙер сәбәп менән уны саҡыртыусы кеше булманы. Берҙән-бер йыуанысы – ҡатыны Сәбилә һәм ике йәшлек улы Мөхәммәт.

Күптән түгел донъя ҡуйған Ғәлләм байҙың аласығында улар өсәүләп йәшәй. Байҙың тол ҡалған ҡатыны Мөслимәгә ялсы булып хеҙмәт итә улар. Йәй утын-бесән әҙерләүсе лә, йөҙәрләгән баш һарыҡтарын көтөүсе лә шул Сабир. Сәбилә байҙарҙың керен йыуа, уларға ашарға бешерә. Байҙарҙың, тигәс тә, бәхеткә күрә, хужаларҙың ғаиләләре әллә ни ишле лә түгел. Мөслимә байбисә үҙенең алты мөйөшлө өйөндә берҙән-бер улы менән йәшәй. Шул уҡ ихаталағы икенсе өйҙә Ғәлләм байҙың ҡустыһы Ғарифйән ҡартайған ата-әсәһе менән донъя көтә.

Мөслимәнең ун ике йәшлек улы Кәлимулла бәләкәйҙән аҡылға самалыраҡ булып үҫеп килә. Уңайы тура килгәндә берәй боҙоҡлоҡ эшләргә әҙер генә тора Кәлимулла. Үткән аҙнала Сабирҙар йәшәгән аласыҡ янында усаҡ яғып, янғын сығарып ебәрә яҙҙы. Ярай әле, Сәбилә ваҡытында күреп ҡалып, һүндереп өлгөргән. Был турала байбисәгә әйткәс, тегеһе үҙенең улын тыйыу урынына:

– Бала кеше ни, уйнай инде. Ҡулын бәйләп ултыртып булмай бит инде уның, – тип һөйләнеп алды ла китте.

Үҙенә йылдар буйы хеҙмәт итеп, барлыҡ эштәрен башҡарып йөрөгән ялсыларына Мөслимәнән йылы һүҙ бик һирәк эләгә. Бөтә хужалыҡ эше үҙ иңендә булған өсөн дә ана шулай үҙен хужаларса тоталыр инде байбисә. Уны ҡасандыр бер бик ярлы ғына кешенең ҡыҙы булған тип һөйләйҙәр. Ғәлләм бай уны ҡатын итеп алғанда бирнәгә бер юрғаны ла булмаған, имеш. Төҫкә-башҡа бик сибәр булғаны өсөн, Ғәлләм бай уны «кеше» итеп алған, имеш. Кәләш итеп алғас, тәүге бер нисә йыл башҡалар күҙенән ҡыҙғанып, хәләл ефете йыш ҡына уның артынан күҙәтеп, хатта һыуға барғанында ла уны «оҙатып» йөрөр булған. Ана шул һылыулығы арҡаһында, әллә Ғәлләмдең ҡыҙғансыҡлығы сәбәбенән, Мөслимәнең һырт буйына ҡамсы ла тама торған булған. Йылдар үтеү менән һылыу Мөслимә байбисә Мөслимәгә әйләнгән.

Уйының ошо еренә килеп еткәс, Сабир байбисәне күңеленән йәлләп ҡуйҙы. Байбисәнең дә артыҡ бәхете юҡ икән шул. Ғәзиз балаңдың сирле булыуынан да ҙурыраҡ бәхетһеҙлек бармы һуң...

Ғәлләм мәрхүмдең бер туған ҡустыһы Ғарифйән, Сабир менән бер йәштә булыуға ҡарамаҫтан, һаман да булһа буйҙаҡ. Төҫкә-һынға матур, башҡалар менән бик яғымлы, кешеләрсә һөйләшә. Ялсыларға екеренеп һүгенгәнен бер ҡасан да ишетмәҫһең. Бик моңло итеп йырлай ҙа белә Ғариф, матур итеп ҡурайҙа ла уйнай. Ошо бай ғаиләһенән тик уны ғына ысын күңелдән ихтирам итә Сабир, хатта үҙенең дуҫы итеп һанай. Ғариф Сабир менән, ысынлап та, дуҫтарса мөнәсәбәттә. Үҙен борсоған берәй эс сере булһа ла Сабир менән бүлешергә әҙер. Байбисә еңгәһенең ҡырыҫлығын Ғариф та яратып етмәй. Ғарифтың иң яратҡан шөғөлө – аттар менән булышыу. Көндәр буйы шулар янында урала. Уларҙы ашата, йылға буйына алып барып йыуындыра, ялдарын тарай, менгегә һәм еккегә өйрәтә. Өйҙәге барса эштәр менән Мөслимә еңгәһе етәкселек иткәнгә күрә, хужалыҡ эштәренә ҡыҫылып бармай. Ғарифтың аттар менән «дуҫлығы» Сабир өсөн бик тә ҡулайлы. Сөнки байҙарҙың йөҙләгән баш йылҡыһын да Сабирға ҡарарға тура килер ине. Сабирға йәйәү йөрөү ауыр булыр тип, Ғариф дуҫы көтөүҙән иң йыуаш атты һайлап алып бирҙе.

Сабир осон осҡа ялғай алмаған уйҙарының тап ошо урынына килеп еткәндә, Сәбиләһе төшкә ашарға алып килде.

– Бынау байҙарҙы уйлап ултырам әле, әсәһе, – тип һүҙ башланы Сабир. – Һис тә ыҙа күрмәйенсә генә ғүмер һөрәләр был яҡты донъяла. Әйтерһең дә был донъя – уларҙың ожмах урыны... Беҙҙең кеүек көн-төн эш менән ыҙа күрмәйҙәр, туйғансы ашайҙар, үҙҙәре теләгәненсә ял итәләр.

– Әйтмә инде, атаһы, – тине иренең һүҙҙәрен һәр саҡ хуплап өйрәнгән Сәбилә алып килгән төйөнсөгөн сисә-сисә, – уларҙы Аллаһы Тәғәлә шуның өсөн дә бай итеп яратҡандыр. Хәйер, байҙарҙың да үҙҙәренә күрә ҡайғылары була торғандыр. Әле Ғәшүрә еңгә һөйләп ултырҙы, имеш, Ғариф байға Мөслимә еңгәһен ҡатын итеп алырға димләйҙәр икән. Ә Ғариф, бынамын тигән, типһә тимер өҙөрҙәй йәш егет, быға бер ҙә риза түгел, ти. Бәй, тиктомалға риза булырға ни, үҙеңдән егерме йәшкә олораҡ булған еңгәңде кәләш итеп алып бирһендәр әле. Ғарифтың әле ҡыҙ һөйөп кенә йөрөр сағы бит. Атаһы Сәмиғулла ҡарт: «Ата-бабанан ҡалған йоланы боҙорға юл ҡуймам», – тип әйтә, ти. Йәнәһе, киленен ситкә тибәрәһе килмәй. Шулай булһа – булыр, уҫал ҡарт бит. Бөтә донъяны үҙ ҡулында тотоп өйрәнгән. Инде үҙе лә ир ҡорона еткән малайы һаман да булһа атаһының ҡурайына бейей...

Ысынлап та, йорттағы бар хужалыҡты күптән инде килене тартыуына ҡарамаҫтан, инде ныҡ ҡартайып, бәлтерәп бөткән Сәмиғулла ҡарт һаман да әллә ҡасан уҡ үҫеп, балиғ булып бөткән бала-сағаларының бөтә тормошон нисек теләй, шулай алып барырға тырыша. Атаһының үтә тиҫкәре холҡона күнегеп тә бөткән инде Ғариф. Шулай ҙа үҙе атай булыр йәшкә еткән егет, атаһына һуҡыр рәүештә буйһоноп йәшәүенә ҡайһы саҡ ғәрләнеп тә ҡуйғылай, ахры. Ялсылары алдында атаһы улына берәй бойороҡ бирһә, әле генә йылмайып, ирәбе йөрөгән Ғарифтың йөҙө кинәт кенә ҡара янып киткәне зирәк Сабирҙың иғтибарынан ситтә ҡалмай.

Көндәрҙән бер көндө, кискә ҡарай, һарыҡтар йәйләүенә Ғариф үҙе килеп етте. Уның менгән туры айғыры, үтә шәп сабып килгәнгә күрә, ап-аҡ тир күбегенә батҡан, танауҙарын киң итеп йыш-йыш тын ала ине. Ғариф йылға буйындағы туғайлыҡҡа көтөүен таратып ебәреп, атының ауыҙлығын ысҡындырып, ашатып йөрөгән Сабир янына килеп еткәс, атынан һикереп төштө лә уның йүгәненән яҡындағы ҡайынға бәйләп ҡуйҙы. Күҙҙәре менән алан-йолан ҡаранып, башын һаман йылға яғына борорға маташҡан айғырының сикәһенән һөйҙө:

– Ярамай, ярамай, әлегә, Турыҡай, һыу эсһәң, «эҫеләй» булырһын, – тип кешеләргә өндәшкән һымаҡ һөйләнде.

– Нишләп шул хәтлем ҡыуғанһың атыңды, ҡорҙаш, – тип һораны Сабир манма тиргә батҡан туры айғырға күрһәтеп. – Әллә ауылдан берәй ҡурҡыныс хәбәр алып килдеңме?

– Хәлдәр мөшкөл әле, ҡорҙаш, – тине Ғариф һәм йомшаҡ үләнгә салҡанан һуҙылып төшөп ятты.

– Ни булған, әллә сирләп киттеңме? – тигән булды Сабир дуҫының ни әйтергә теләгәнен һиҙемләп.

– Сир генә булһа икән ул, Сабир дуҫ, – тине Ғариф ауыр һулап. – Тән ауырыуы ғына еңел була икән шул. Ә бына күңел яралары иң ҡаты сирҙәрҙән дә ауырыраҡ икәнен күптән түгел генә аңланым.

– Йә нимә булды һуң, ҡорҙаш, асыҡ итеп һөйлә әле, – тине Сабир.

– Үҙең дә ишетә беләһеңдер инде: атай ҡарт мине өйләндерергә итә. Әлбиттә, ауылдағы иң сибәр ҡыҙға түгел, ә үҙемдең бер туған ағайым мәрхүмдең ҡатынына – Мөслимә еңгәмә. Ярты еңгәй – ҡәйнештеке, имеш, борондан килгән йола имеш... Әле ҡыҙҙар күҙләп кенә йөрөр сағыңда ҡарт еңгә ҡуйынына инеп ятсы... Ғәрләнәм мин, дуҫҡай, бик ғәрләнәм, аңлайһыңмы, – Ғарифтың күҙҙәре йәшләнде. Күҙ йәшен дуҫы күрмәһен өсөн башын икенсе яҡҡа бора биреп, күҙҙәрен алыҫҡа төбәп, йөрәктәргә үтеп инерлек моңло тауышы менән үтә лә һағышлы итеп әкрен генә йырлап ебәрҙе:

Иртә лә генә тороп тышҡа сыҡһам,

Көйөлдө ҡош оса һыҙғырып.

Сәсбауҙарын һалып, биштән үреп,

Үҙ еңгәйем килә ҡыҙ булып.

Эйе, дуҫҡай, үҙ еңгәйем килә ҡыҙ булып. – Йырының һуңғы юлын тағы бер мәртәбә ҡабатлап ҡуйҙы. – Бына һин – бәхетле кеше, Сабирйән. Ваҡытында һөйөп, үҙ тиңдәшең – Сәбиләне алдың да, йән һөйгәнең менән ҡайғы белмәй йәшәй бирәһең. Үҙ балағыҙҙы үҫтерәһегеҙ. Ә миңә Хоҙай ниндәй гонаһтарым өсөн бындай ҡайғыны биргән икән? Мин бит әле бер ҡыҙҙы ла яратып өлгөрмәнем...

Ара-тирә иң яҡты йондоҙҙары ғына күренгеләй башлаған аяҙ күккә ҡарап, егет өнһөҙ ҡалды.

– Көймә әле, дуҫҡай, бәлки, атайыңды күндереп тә булыр. Һиңә бынамын тигән ҡыҙ ҙа димләрбеҙ, – тип йыуатырға тырышты уны Сабир.

– Юҡ инде, ҡорҙаш, һин атайымды белмәйһең. Ул ҡараны аҡ тиһә лә һәр ваҡыт уныңса була. Әгәр берәй эш ҡылырға ниәтләй икән, шуны тормошҡа ашырмайынса, бер ҡасан да туҡтамай торған кеше. Уныҡы – закун. Хатта никах уҡытырға киләһе йомаға Әхмәҙулла мулланы саҡырып ҡуйырға ла уйлай.

– Ә Мөслимә еңгәң ни ти һуң?

– Минең ризалығымды ла һорамағас, уның уйын кем һорап торһон инде. Хәйер, уға тол ҡатын булыуға ҡарағанда, ҡәйнеш ҡуйынына инеү, бәлки, яҡшыраҡтыр...

Бер аҙ уйланып ултыра биргәс, ауыҙына ҡапҡан бәпембә үләненең һабағын сәйнәй-сәйнәй, һүҙен дауам итте Ғариф:

– Хужалыҡты нисек алып барырға белмәйем һәм әлегә әллә ни белергә лә теләгем юҡ. Еңгә үҙе бынамын тигән хужабикә, ирҙәрҙән кәм түгел. Үҙең аңлап тораһың, ҡорҙаш, ҡырҡҡа еткән еңгә менән тормош башлап ебәрге килмәй. Ә атай һүҙен кире ҡағыу килешмәгән һымаҡ тағы ла... һикһәнгә аяҡ баҫҡан ҡарттың күңелен ҡыйырға баҙнатым да етмәй.

– Бына ошо уйҙарыңды атайыңа әйтеп ҡараныңмы һуң?

– Әйтмәгән генә ҡайҙа инде ул, дуҫҡай, әйттем. Әммә ул: «Үҙем ун йәшемдән еңгә ҡуйынына керҙем, үлмәгәнмен әле...», – тип, үҙенең һүҙенән бер аҙым да кире сигергә уйламай.

Улар ҡараңғы төшкәнсе һөйләшеп ултырҙы. Күктәге ынйылай йымылдашҡан һанһыҙ йондоҙҙарға ҡарап, Ғариф:

– Белһәң ине, Сабир, ошо Ер йөҙөнән башҡа тағы ла шундай берәй ер бармы икән. Әгәр булһа, унда ла шулай уҡ кешеләр йәшәйҙер инде... Ундағы һәр кешенең дә бәхете икенсе кешеләрҙән торамы икән? Ошо яҡты донъяла һәр кешенең үҙ бәхетен үҙе хәл итергә хоҡуғы булһа ине. Һәр төрлө йола, ғөрөф-ғәҙәттәрҙең әҙәм балаларын бәхеттән мәхрүм итә торғандары бөтөнләйгә булмаһа ине, – тип һөйләнде.

– Шулай шул, Ғарифйән ҡорҙаш. Был донъялағы ғөрөф-ғәҙәттәрҙе беҙ уйлап сығармағанбыҙ, борондан, ата-бабаларыбыҙҙан килә бит улар. Ә беҙгә тик шуларға буйһоноп ҡына йәшәргә ҡала.

– Сабирйән дуҫ, кәңәш ит әле, бәлки, миңә берәй баш һуҡҡан яҡҡа сығып китергәлер, ә?

– Аңлайым, ҡорҙаш, күңелеңдең нисек әрнеүен. Тик үҙ яҙмышыңдан уҙып бер ҡайҙа ла китеп булмайҙыр шул.

Ғариф, урынынан тороп, атына һикереп менде лә:

– Ярай, дуҫҡай, ҡайғырып, баш менән таш ватып булмай бит, ни хәл итәһең инде, – тине. – Ә-ә-әй, онотоп торам, Мөслимә еңгәм әйтергә ҡушҡайны: күрше Мәмбәтҡол байҙың һарыҡтарына бүре тейгән, ти. Шуға эт-ҡоштан һаҡ булырға ҡушты.

Килгәндәге кеүек йән фарман саптырып, Ғариф тон ҡараңғылығына инеп юғалды.

* * *

Сәмиғулла ҡарт үҙ һүҙен һүҙ итмәй ҡалмай шул. Ҡарсығы Мәҙинә әбей: «Мөслимә килен өсөн Ғарифйән бик тә йәш бит, атаһы. Уға үҙенең тиңен – йәшерәк берәй ҡыҙҙы әпирһәк, яҡшыраҡ булмаҫмы? Бигерәк тә йәл шул бала», – тип әйтеп ҡараһа ла, ҡарт уның һүҙҙәрен бар тип тә белмәне.

– Һин бер нәмә лә аңламайһың, әбей, – тип һикелә ҡырын ятҡан килеш, ғәҙәтенсә, ике ҡулын һелтәй-һелтәй, төкөрөктәрен сәсә-сәсә һөйләнде Сәмиғулла бабай. – Хәҙер Ғарифйәнгә Мөслимә киленде әпирһәк, Ғәлләмитдин мәрхүмдең мал-тыуары әрәм булмай. Тағы ла үҙенә тейеш малы ҡушылһа, Ғарифйәнең серегән бай булып китәсәк. Ана шуны уйлайым да мин, әсәһе. Уға ҡалһа, Мөслимә килен бер ҙә ҡарт түгел. Ҡырҡ йәштә кеше ҡарт була тиме ни. Үҙең белеп тораһың, мин бит еңгәй ҡуйынына ун йәшемдән индем – үлмәнем. Тик бына еңгәм генә бик иртә, етмештең бишендә генә донъялыҡтан китеп барҙы, бахырың. Ярай әле уның өҫтөнә һине алғанмын. Юғиһә, анау Ғабделмән һымаҡ әбей эҙләп ҡаңғырыр инем...

Мәҙинә ун һигеҙенсе генә йәшендә Сәмиғуллаға икенсе ҡатынлыҡҡа килде. Йәш ғүмеренең нисек итеп үтеп киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Уның берҙән-бер йыуанысы – Ғарифйәне булды. Сөнки уға тиклемге балалары тыуғас та үлә торҙолар. Ғәлләмитдин – Сәмиғулла ҡарттың тәүге ҡатынынан тыуған улы ине.

Бала сағынан бик теремек, һөйкөмлө, аҡыллы ғына булып үҫте Ғарифйәне. Ата-әсә һүҙен бер ҡасан да йыҡманы. Бәләкәйҙән тәбиғәткә, йыр-моңға ғашиҡ ине ул бала. Башҡа бала-сағаларҙан айырмалы рәүештә, уйланып-хыялланып, ҡарашын алыҫтарға төбәп, сәғәттәр буйы бер һүҙһеҙ ултыра ине ул ҡайһы саҡтарҙа. «Эй, балам, ҡыҙҙар кеүек бигерәк моңло, бигерәк наҙлыһың шул. Хоҙай бәхетеңде генә насип итһен инде», – тип теләктәр теләй ине Мәҙинә улына. Ғарифйәне егет булып үҫеп еткәс тә, йәш килен һөйөргә хыялланып йөрөй ине Мәҙинә әбей. «Ҡалайыраҡ килен яҙған икән балама», тип уйлай ине ул. Баҡһаң, атаһы уға килен әҙерләп тә ҡуйған. Йә Ғәлләмитдине йәшәй бирмәне, бахырың, илле менән алтмыш араһында ғына эс ауырыуынан донъя ҡуйып ҡуйҙы...

Ярар, атаһы, Ғарифйәндең өлөшөнә тейгән көмөшө шулдыр инде, ни хәл итәһең, – тип ҡуйҙы Мәҙинә әбей ахырҙа яулыҡ осо менән сыланған күҙҙәрен һөртә-һөртә.

Сәмиғулла ҡарт бер эште лә оҙаҡҡа һуҙырға яратмай. Тимерҙе ҡыҙыуында һуғырға ғәҙәтләнгән. Иртә менән тороп, күптән түгел ҡырҙа ҙур уҡыуҙы тамамлап ҡайтҡан йәш мулла Әхмәҙуллаға китте. Ул ингәндә мулла урындыҡта ниндәйҙер китап уҡыу менән мәшғүл ине.

– Әссәләмәғәләйкүм! – тип сәләм бирҙе ҡарт инеү менән.

– Вәғәләйкүмәссәләм, – тип яуапланы Әхмәҙулла мулла китабынан айырылып. – Ә-ә-ә, Сәмиғулла олатай килгән икән. Әйҙә, олатай, уҙып ултыр. – Мулла бик еңел хәрәкәт менән урындыҡтан төшөп, Сәмиғулла бабай менән ҡуш ҡуллап күреште.

Урындыҡ ситенә ултырып, көрәк һаҡалын һыйпап доға ҡылғандан һуң, кескәй өйҙө уртаға бүлеп торған ҡорған артында йәш бала менән мәшғүл булған абыстайына өндәште:

– Өйгә ҡунаҡ килде, әсәһе, ҡана, сәй ҡуйып ебәр.

– Сәй эсеп тормайым инде мин, кем, Әхмәҙулла улым. Һиңә бер йомош менән генә килгәйнем, – тине ғүмер баҡый ҡабаланырға ғәҙәтләнгән ҡарт.

– Әйҙә, олатай, улай булғас, һөйләп бир йомошоңдо, – мулла ҡартҡа түрҙән урын күрһәтте. – Оло башыңды кесе итеп, минең йортҡа тәү тапҡыр килеп ултыраһың, түргә уҙ, олатай.

Сәмиғулла ҡарт быуындарын шытырҙата-шытырҙата йөгөнөкләп барып түргә менеп, аяҡтарын бөкләп ултырып алды.

– Кем, Әхмәҙулла улым, үҙем имен-һау саҡта бер изге эште атҡарып ҡуяһы ине бит әле.

– Сөбхәналлаһ, сөбхәналлаһ, олатай, изге ниәттәр менән йөрөйһөң икән, бик мәслихәт, – мулла ҡартты тыңларға әҙерләнде.

– Улым, минең төпсөгөм – Ғарифйәнем егерме дүрт йәшкә ҡараһа ла һаман буйҙаҡ йөрөй икәне үҙеңә лә мәғлүм бит инде. Ана шул улымды башлы-күҙле итеп, никахлап ҡуяһы ине.

– Бәрәкаллаһ, бәрәкаллаһ. Ниәтең бик яҡшы, олатай. Кемдең ҡыҙын һоратмаҡсы була Ғариф бай?

– Кемдең тип ни, кем, Әхмәҙулла улым, ана теге ни бит әле... – Сәмиғулла ҡарт һирәк һаҡалын һыйпап алды. – Үҙең белеп тораһың, беҙҙең Мөслимә килен тол ҡалғанына әллә нисә ай үтеп китте бит. Ана шул еңгәһен ҡатынлыҡҡа алып бирергә ине Ғарифйәнгә.

Әхмәҙулла мулланың йөҙөнә ғәжәпләнеү билдәһе сыҡты:

– Мөслимә еңгәнеме?

– Эйе, эйе. Башҡа кемде булһын ти... Әле йәш, түлдән ҡалмаған. Һылыу. Ҡалаҡҡа һалып ҡына йот та ҡуй инде...

– Һе, ҡалаҡҡа һалып, тиһең инде. Уларҙың йәш айырмаһы ла байтаҡ ҡына бит әле, Сәмиғулла олатай. Мөслимә еңгә, әлбиттә, һылыу – һүҙ юҡ. Тик һинең күҙлектән сығып ҡарағанда ғына ул бик йәш... Ә егерме дүрте лә тулмаған Ғарифйәндең ни уйлағанын һорашып ҡараманыңмы, олатай? – Мулла ҡартҡа һораулы баҡты.

– Ғариф үҙе риза түгел түгеллеккә, шайтан малай. Әммә кем унан һорарға йыйына әле?.. Мин үҙем ун бер йәштә еңгә ҡуйынына...

– Туҡта әле, Сәмиғулла олатай, – Әхмәҙулла мулла уны бүлдерҙе. – Ә бына мин унан һорарға йыйынам никах уҡыр алдынан. Шәриғәт хөкөмө буйынса, ир кеше риза булмаһа, көсләп уҡылған никах дөрөҫ булмай. Ир кешенең генә түгел, ҡатын кешенең дә никахҡа ризалығын таный шәриғәт... Китап тап ана шулай ҡуша.

Сәмиғулла ҡарттың йөҙөндә асыу билдәләре күренде.

– Әле һин дә мулла исемен тағып йөрөгән кеше булып, шул маңҡаны яҡлашып ултыраһың инде, кем, Әхмәҙулла ҡусты. Һин әллә ҡайҙарҙа уҡып ҡайтҡан кеше булһаң да мин был донъяла һиңә ҡарағанда күберәк йәшәгән кеше. Ата-бабаларыбыҙҙың йолаларын бик яҡшы беләм. Борон-борондан шулай килгән йола: ағаһы үлһә, тол ҡалған ҡатыны ҡәйнешенә бара торған...

– Бындай йоланы мин дә ишеткәнем бар, олатай. Үкенескә ҡаршы, аҙым һайын осрай. Әммә Бәйғәмбәребеҙ саллаллаһу ғәләйһиссәләм хәҙистәренең береһендә никахҡа ирҙең ризалығы мотлаҡ булыуын әйтеп ҡалдырған... Шуның өсөн дә, Ғариф ҡустының ризалығын алмайынса никах уҡып, Аллаһ алдында гонаһлы булғым килмәй.

Сәмиғулла ҡарт һөйләнә-һөйләнә өйҙән сығыу яғына ыңғайланы.

– Уҡымаһаң, һиңә башҡаса ялынып торорға йыйынмайым, кем, Әхмәҙулла улым. Никах уҡырҙай мулла табырмын, Алла бирһә. Әле тик үҙеңә хөрмәт йөҙөнән генә килгәйнем. Ата-баба йолаһын таныған муллалар бөтмәгәндер әле...

* * *

Никахты Хәлфитдин мулла уҡыны. Уҡыр алдынан Ғариф менән Мөслимәнең никахына ризалыҡ тик Сәмиғулла ҡарттың үҙенән генә алынды. Бына шулай итеп шәриғәт ҡағиҙәһен үҙенсә ҡулайлаштырып, бер аҙ борғолап, йәштәрҙең киләсәген үҙҙәренсә хәл итеп тә ҡуйҙылар. Никах уҡылып, ир-ҡатын иғлан ителгәндән һуң, Хәлфитдин мулла тейешенсә хәйер-саҙаҡаһын алып, өйөнә ҡайтып китте. Сәмиғулла ҡарт менән Мәҙинә ҡарсыҡ улына һәм килененә бәхет, оҙон ғүмер теләне. Ғариф бик төшөнкө кәйеф менән ағаһы мәрхүмдең өйөнә инде.

Бер аҙ йәшәреп тә алған һымаҡ тойолған Мөслимә йәш ире алдында өлтөрәп кенә йөрөргә тырышты.

– Ҡана, аяғыңды йыуҙырайым, атаһы, – тип ул йоҡлар алдынан йылы һыу һалынған ҡомған менән еҙ тас килтерҙе.

– Ярар, еңгә, юҡҡа мәшәҡәтләнмә, үҙем дә йыуа алам бит, – тип Ғариф ҡаршылашырға маташты.

– Нишләп мин һиңә хәҙер еңгә булайым, һинең хәләл ефетең, – тип йылмайҙы һаман да йөҙөнөң һылыулығын ташламаған Мөслимә. Әммә еңгәһе ниндәй генә сибәр йөҙлө булмаһын, йәш Ғарифҡа уның йылмайыуы тешен ыржайтып уны әләкләгән һымаҡ булып тойолдо. Ғәлләмитдин ағаһын бигерәк тә ярата һәм хөрмәт итә ине шул Ғариф. Был никахты ул мәрхүм ағаһының рухына хыянат кеүек ҡабул итте. Шунлыҡтан булһа кәрәк, еңгәһенә нисек яҡын барырын күҙ алдына ла килтерә алманы.

– Минең йоҡом килә, еңгә. Бигерәк арып кителгән, – тине лә, йомшаҡ итеп йәйелгән күпмә өҫтөндә мөйөшкә ҡарай әйләнеп ятты.

– Бәй, йәш кешенең йоҡоһо киләлер шул... Әле иртә бит йоҡларға. Әҙерәк һөйләшеп ятайыҡ һуң, – тине тәүге никах төнөнә әҙерләнеп, йоҡа эске күлдәк менән генә ҡалған Мөслимә. Ғарифтың арҡаһына йомшаҡ ҡына ҡағылды.

– Нәмә һөйләшәһең инде, – тине тәнен зымбырлатырлыҡ был ҡағылыуҙан тертләгәндәй, тағы ла мөйөшкәрәк һырына биреп ятҡан ҡәйнеше. – Мин һине, еңгә, бала сағымдан уҡ беләм, һөйләшәһе әллә ҡасан уҡ һөйләшеп бөтөлгән. Тағы ла нәмә һөйләшергә була? – Еңгәһенә арты менән әйләнгән көйө йоҡлап китте. Әллә йоҡлап китте, әллә юҡ, әммә башҡаса еңгәһенең һорауҙарына яуап бирмәне, үҙе лә һүҙ ҡушманы.

Ни эшләһен инде меҫкен Мөслимә. Әйләнә-тулғана уйланды ла уйланды. Уның да йәп-йәш сағы бар ине. Шулай уҡ тиҙ үтеп киттеме икән уның йәшлеге? Ғәлләмитдине лә ваҡытһыҙ әрәм булды, бахырҡай. Янында мөйөшкә ҡарап йоҡлап киткән үтә лә тиҫкәре ир йоратына өмөтө ҡалманы. Бөтә тәне буйлап таралған сихри тойғоларынан ҡотола алмай ыҙаланды Мөслимә. Сәскәләй йәш сағын иҫләне. Килен булып төшкәс, көйәнтәһен иңбашына һалып һыуға барған сағында йәш егеттәр унан күҙҙәрен ала алмайҙар, ә йәш ҡыҙҙар көнләшеп баға инеләр. Ул саҡтарҙы Мөслимә бик һағынып иҫкә ала. Их, йәш ғүмер, күҙ асып йомғансы ғына үтәлә китә икән шул. Мөслимәнең шул сағы булһамы, бынауы мөйөштә артын ҡуйып ятҡан ҡәйнеше ошо мәлдә икенсе төрлөрәк мышнар ине, шәй...

Ғарифтың да күңелен аңларға була. Бынамын тигән йәп-йәш егеттең ни өсөн ҡарт еңгәһен ҡосаҡлап ятҡыһы килһен, ти? Әле күптән түгел генә Мөслимә: «Ҡәйнеш, үҙеңә иң матур ҡыҙҙы димләп алып бирәм», – тип шаяртып йөрөй ине. Килендәше менән серләшеп йөрөргә хыяллана ине. Күрәһең, уларҙың яҙмыштары шулайҙыр. «Ярар, ҡәйнеш, йоҡла. Мин һиңә башҡаса бәйләнмәйәсәкмен», тип уйланы Мөслимә. Ләкин артабан шулай нисек йәшәүен күҙ алдына ла килтерә алманы. Тәү ҡарағанда, ялсыларға ҡарата ҡәтғи, үтә уҫал булып күренгән, бөтә хужалыҡты үҙ ҡулында тотҡан Мөслимә ысынында иһә бик шәфҡәтле, яҡшы күңелле ҡатын ине. Уның ниндәй изгелекле, ниндәй ғәҙел кеше икәнен Ғариф та, ялсылар ҙа һуңынан ғына аңланы...

Никахтан һуң бер аҙна үткәс, Сәмиғулла ҡарттың ныҡышыуы буйынса Ғариф менән Мөслимәнең бергә йәшәй башлауын байрам иттеләр. Ғарифтың: «Беҙгә никахы ла еткән, ниндәй туй ти ул, еңгәмдең бит бер тапҡыр ағайым менән туйы булды», – тип әйтеүен атаһы ишетергә лә теләмәне. Туй икән туй... Байрамда Ғарифтың туғандары һәм башҡа ауылдаштар ғына булды. Сөнки Мөслимәнең ата-әсәһе әллә ҡасан уҡ гүр эйәләре булған. Берҙән-бер ҡустыһы – Шәрифйән йәп-йәш көйө йөрәктән сирләп, күрше ауылдан килеү түгел, хатта өйөнән дә сыға алмай, йәш кәләше тәрбиәһендә ята.

Туй ике өйҙә үтте. Ғарифтың атаһының йортонда – ирҙәр, ә Ғәлләмитдин мәрхүмдең өйөндә ҡатын-ҡыҙҙар йыйылды. Йәшерәк килендәр ике өйҙәге ҡунаҡтарҙы ла йүгереп йөрөп хөрмәт итте.

Ирҙәр өйөндәге ҡунаҡтар йыйылышып бөтөп, бер аҙ ҡымыҙ эсеп күңелләнеп алғас, Ғарифҡа һаулыҡ, оҙон ғүмер, бәхет теләнеләр. Олораҡтар ата-бабанан ҡалған йоланы тотоу мотлаҡ икәнен, өлкәндәрҙең һүҙен йығырға ярамағанлығын әйтеп үттеләр.

– Бына Ғарифйәнде әйтәм, бик афарин егет! Ғөрөф-ғәҙәтте боҙманы, еңгәһенең ҡуйынына инде лә китте...

– Әйтмә инде, ҡорҙаш, ата-бабанан ҡалған изге йола бит.

– Ә ниңә, Мөслимә килен дә бынамын тигән ҡатын әле. Түлдән ҡалмаған. Әле Ғарифйәнгә тупылдатып берәй ул да табып бирер...

Әммә өлкәндәрҙең әйткәндәре йәштәр араһында ултырған Ғарифҡа уның яраһына тоҙ һипкән һымаҡ тәьҫир итә ине. Башҡалар быны, әлбиттә, һиҙмәне.

Урта йәштәрҙәге Ғәлиәхмәт күрше күңелле генә итеп йырлап ебәрҙе:

Беҙ бәләкәй саҡтарҙа

Һикереп мендек аттарға.

Ағай үлеп, еңгәй ҡалһа,

Ебәрмәнек яттарға.

– Һай, афарин, кем Ғәлиәхмәт ҡустым, әйҙә, әйҙә, – тип уны дәртләндереп ебәрҙеләр. Ғәлиәхмәт дауам итте:

Ағай үлһә – еңгәйҙең

Ҡуйынын һыуытманыҡ.

Ярты еңгәй – ҡәйнештеке

Тигәнде онотманы-ы-ыҡ, тип һуҙҙы ул йырының аҙағын. Барыһы ла геү килешеп йырсы Ғәлиәхмәтте маҡтаны.

Байрамса затлы кейем тышынан иңбашына уҡа менән биҙәлгән аҡ елән һалып ултырған Ғарифтың һис берәү менән һөйләшкеһе килмәне. Ғәлиәхмәт үҙенең йыры менән уны үртәгән һымаҡ тойолдо.

Ҡымыҙ эсеп алған ир-егеттәр кәйефләнгәндән кәйефләнә барҙы. Кейәү егетенең янында ултырған, ҡымыҙҙан күңелләнеп алған Сабир, дуҫының яурынына ҡулын һалып:

– Йә әле, Ғарифйән ҡорҙаш, үҙең берәй йыр һуҙып ебәр, булмаһа, – тине. Шуны ғына көтөп торғандай, кемдер матур итеп ҡурайҙа оҙон көй уйнап ебәрҙе. Ғариф та оҙаҡ көттөрмәне, бөтә ҡунаҡтарҙы үҙенә ҡаратып, моңло йырын һуҙҙы:

Ерәнсәкәй атым, ай, елмәйҙер,

Кешегә ғүмер ике килмәйҙер.

Егет кенә саҡтың ҡәҙеркәйен

Диуана-ахмаҡ ҡына белмәйҙер.

– Э-э-эй, – тип йәштәр уның йырын күтәреп алды.

Ғарифтың күҙҙәрен һағыш баҫҡан. Был байрам уның өсөн ҡайғы ине. Кешеләрҙең ни һөйләшкәндәрен, ни йырлашҡандарын башҡаса ишетмәне лә тиерлек. Был донъяның ғәҙелһеҙлегенә күңеле әрнеп, үҙ уйына сумды... Ысын һөйөү был донъяла бар тиҙәр. Ысынлап та, бармы икән?.. Әгәр булһа, ни өсөн Ғарифты ул ситләтеп үтте? Бер ҡасан да уға мөхәббәт тигән нәмәне татып ҡарарға яҙмағандыр, бәлки... Ә бәлки, ул Ғарифтың янында бик яҡын ғына йөрөгәндер ҙә, әммә ошо үҙ ихтыярынан тыш никахы уны башҡаса яҡынлашмаҫлыҡ итеп ҡауып ебәргәндер. Атаһының кирелегенә йөрәге әрнене. Ҡасандыр уның атаһы үҙе лә йәш булған бит. Моғайын, еңгә ҡуйынына көлөп-йырлап ҡына барып инмәгәндер, үҙе лә заманында бик ҡайғырғандыр. Ни өсөн шул ваҡыттарын атаһы онотҡан икән? Ни өсөн улының бәхетле булыуын теләмәй ул? Әллә олоғая килә барса бәхет донъя малында, тип уйлай башлаймы икән кеше? Хәйер, атаһына тәүге кәләш алып биргән саҡта ул ни бары ун йәшлек бала ғына булған. Бер ни һиҙмәй, аңламай ҙа ҡалғандыр...

Мөслимә өсөн дә был туй күңелле булманы. Уға ла шатланырға урын юҡ ине. Үҙ тиңең менән тормош көтөргә яҙмағас, ҡәйнеш менән бәхетле булып буламы һун? Исмаһам, йәш араһындағы айырма өс-дүрт кенә йыл булһасы! Бәлки, ҡәйнеште үҙенә ылыҡтырып та булыр ине. Улай ғына айырма булһа, әлбиттә, ҡәйнеше үҙе үк йүгереп килер ине шәй... Ә хәҙер, әлбиттә, ул турала уйларға ла ярамай. Барыбер ҡәйнеше уны үҙ итмәйәсәк. Мөслимә алдағы тормошон күҙ алдына килтерергә тырышты. Хәләл ефете янында ғына булһа ла, ысынында иһә, ул барыбер яңғыҙ буласаҡ. «Эй, ҡайным, нишләттең һин беҙҙе? Ғәлләмитдин баҡыйлыҡҡа киткәс, уның юҡлығына үҙем дә күнегеп бара инем. Хәҙер мине генә түгел, ә үҙеңдең ғәзиз улыңды ла бәхетһеҙ иттең», тип әсенеп уйланды Мөслимә...

Ирле – ҡатынлы булып һаналыуҙарына ҡарамаҫтан, Ғариф менән Мөслимә туйҙан һун да, унан артабаныраҡ та айырым йоҡланылар. Кеше-маҙар яҡын-тирәлә булмаған саҡта, үҙ-ара һөйләшкәндә, Ғариф – еңгә, ә Мөслимә – ҡәйнеш, тип өндәшер булдылар. Ә башҡа кешеләр алдында «атаһы», «әсәһе», тип һөйләшә торған булып киттеләр. Ҡәйнешенә Мөслимә башҡаса бер ҡасан да бәйләнмәне. Ғариф элеккесә үҙ аттары менән мәшғүл булды. Өй, хужалыҡ эштәрен Мөслимә алып барҙы. Ғөмүмән, икеһенең бер өй эсендә йәшәп ятҡанын иҫәпкә алмағанда, уларҙың ысынбарлыҡтағы тормошо элеккенән бер ни менән дә айырылмай ине. Тик икеһе лә иркенән мәхрүм...

Шундай тормош, бәлки, әллә күпмегә һуҙылыр ине, әммә көтөлмәгәндә Ғарифтың яҙмышы ҡырҡа икенсе яҡҡа боролдо.

* * *

Көндәрҙән бер көндө күрше Байыҡ ауылынан берәү килеп, Мөслимәгә Шәрифйән ҡустыһының хәл өҫтөндә ятҡанын хәбәр итеп китте. Бындай хәбәргә бик ныҡ ҡайғырған Мөслимә Ғарифтың ҡасан ҡырҙан ҡайтырын түҙемһеҙлек менән көттө.

– Атаһы, Шәрифйән туғаным бик ауыр хәлдә ята ти, – тип ҡапҡа тышына сығып уҡ ҡаршы алды ул Ғарифты. – Ауылдарына барып, хәлен белешеп киләйексе.

Ғариф еңел арбаға иң шәп атты – ҡоланы екте. Сәбиләгә йорт-ерҙе, Кәлимулланы ҡарап торорға ҡуштылар ҙа йәһәтләп Байыҡ ауылына юлландылар. Улар ауылға килеп ингәндә Шәрифйәндәрҙен өйө тирәһендә халыҡ йыйылғайны. Күбеһенсә – ир-ат. Ғарифты ла, Мөслимәне лә хәүефле уй биләп алды. Улар арбанан төшөүгә, өйҙән Шәрифйәндең ҡатыны – Шәүрә килеп сыҡты. Илай-илай йүгерә-атлап килеп ҡайынбикәһен ҡосаҡлап алды.

– Уф, ҡайынбикәм, Шәрифйән үлде лә ҡуйҙы бит! – тип һыңҡылдап илай-илай һөйләнде. – Мулла саҡыртып, ясин сығартып өлгөрҙөм алай ҙа. Хәҙер нишләрмен инде?

– Ярар, илама, килен, ни хәл итәһең инде. Көнө бөткәндер... – тип киленен йыуатырға маташты Мөслимә, үҙе лә илауын тыя алмай.

Мосолман йолаһы буйынса мәйетте оҙаҡ көттөрөп һалып ҡуйырға ярамағанлыҡтан, ҡәбер ҡаҙырға бөтә ауыл халҡы тиерлек ярҙам итте. Һис кисектереп тормаҫтан, йыназаһын уҡып, шул көндө үк ҡуйҙылар. Мәйет сыҡҡан өйҙә ул көндө аш табыны ойошторорға ҡушылмай. Шуға күрә лә уларҙың күршеләрендә аш йүнәттеләр. Уртанан киндер шаршау менән икегә бүленгән өйҙә ирҙәр – төпкө, ә ҡатын-ҡыҙҙар алғы бүлмәлә урынлашты. Барыһы ла мәрхүмдең ниндәй яҡшы кеше булғанын иҫкә алды. Ысын донъялағы урыны йәннәт булыуын теләнеләр. Ҡатын-ҡыҙҙар тол ҡалған йәш киленде ҡыҙғанды.

– Меҫкен Шәүрә килен хәҙер нишләр инде, йәшләй генә көйө яңғыҙ ҡалды. Ярай әле, ауырға уҙып өлгөрмәгән, бала-сағалары юҡ...

– Бер яңғыҙына донъя көтөүе лә бик ауыр булыр инде. Уның бит әле бер генә булһа ла һыйыры, өс-дүрт баш ваҡ малы бар. Кем уларға бесән әҙерләр...

– Хәйер, уның сирле ире өйөндә бер ни ҙә эшләй алмай торғайны инде. Донъя эше барыбер килен иңендә ине...

Бығаса әллә ни һүҙгә ҡатышмай ултырған Мөслимә:

– Киленде ситкә типмәм, Алла бирһә, үҙемә күсереп апҡайтып китәм, – тине.

Яулығы менән битен йәшергән килеш, бер ни ҙә өндәшмәй ултырҙы Шәүрә. Ҡайғынан аш ташырға ла, сәй яһарға ла уның хәле юҡ ине. Өйҙә бөтә эште башҡа ҡатын-ҡыҙҙар башҡарҙы. Йола буйынса, ашап-эсеүҙе оҙаҡҡа һуҙманылар, бер аҙҙан өйҙәренә таралыша башланылар.

Мәрхүмдең өсөн уҡытҡандан һун, Мөслимә килененең ай-вайына ҡуймай, бар әйберҙәре менән уны күсереп алып ҡайтып китте.

– Ҡуйсы, килен, бер яңғыҙың был ауылда ҡалайтып йәшәрһен? Әҙ булһа ла мал-тыуарың бар. Уларҙы нисек ҡарарһың? Ул ғына ла түгел, килен, яңғыҙ йәшәгән йәш ҡатын-ҡыҙҙарға ен эйәләшә тиҙәр, Алла һаҡлаһын. Беҙ бит үҙ кешеләр, ҡыйырһытмабыҙ. Йортобоҙ иркен, Аллаға шөкөр, – тип теҙеп алып китте ҡайынбикәһе.

– Әлләсе инде, бикәм, уңайһыҙыраҡ булмаҫмы? – тине Шәүрә, яулығын аса биреп, Ғариф яғына ҡарай һалып алды.

– Булмаҫ, килен, һис тә уңайһыҙ булмаҫ, – тип илгәҙәкләнеп китте Мөслимә һәм килененең яуабын көтөп тә тормаҫтан, ихлас күңеленән матур-матур һүҙҙәрен теҙә-теҙә, уның өйөндәге барлы-юҡлы ҡаралты-маҙарын йыйыштыра ла башланы. Килененең йөҙөн күреү менән һушын юғалта яҙған Ғарифты әллә байҡаны, әллә юҡ...

Ғариф, ысынлап та, йәш килендең йөҙөн тәүге тапҡыр күргәйне. Ошо йәшенә етеп, шундай һылыу йөҙлө ҡатын-ҡыҙҙы бер ҡасан да күргәне юҡ ине. Шәүрәнең ҡарлуғас ҡанатылай ҡыйылып торған ҡара ҡаштарын, оҙон керпекле, муйылдай сөм-ҡара күҙҙәрен шунда уҡ абайлап алды көс-ғәйрәте ташып торған ир-ат заты. Ошо муйыл күҙҙәр уны әллә сихырланы, әллә ни, Ғарифтың йөрәге күкрәк ситлеген йыртып сығырҙай булып, дөпөлдәп йыш-йыш тибә башланы. «Шундай ҙа сибәр ҡатынды ҡалдырып, теге донъяға китеп барсы инде...» тип һаман да Шәрифйән ҡәйнешен ҡыҙғанды.

Быҙауын эйәрткән һыйырын мөгөҙөнән бау менән арбаға тағып, һарыҡтарын алдан төшөрөп ҡыуып, өсәүләшеп ауылға ҡайтып киттеләр. Өйгә ҡайтып еткәнсе бер ни ҙә һөйләшмәнеләр. Тик һирәк-һаяҡ ҡына Ғарифтың «Йә, әйҙә, малҡай, фью-фить!», тип ат ҡыуған тауышы ишетелә ине...

Көн артынан көн үтте. Туған юғалтыу ҡайғыһы барыһында ла әкренләп онотола башланы. Мөслимә, элеккесә, үҙенең хужалыҡ эштәрен дауам итте. Ярайһы ғына ҙур донъяның барлыҡ мәшәҡәттәрен үҙ иңендә алып барыу өсөн ниндәйҙер ҡатын-ҡыҙҙарға хас булмаған ғәжәйеп бер һәләтлелеге бар ине уның. Өйҙәге ялсылар – Сабир һәм Сәбиләнең эштәре менән етәкселек итеү ҙә уның өҫтөндә булды. Хәйер, үҙҙәренең эштәрен улар бик белеп һәм урын еренә еткереп башҡарҙы. Шулай ҙа бер көн Мөслимә:

– Сабирйән туғаным, бесән мәле етә, салғыларыңды рәтләп ҡуй. Оҙаҡламай бесән сабырға төшөргә кәрәк, – тине. – Ана, Мәмбәтҡол байҙың ялсылары бөгөн иртүк тейәлешеп бесәнгә китте.

– Эйе, эйе, еңгә, үҙем дә тап ана шул турала уйлап тора инем, – тине һарыҡтарын ялан һарайға бикләп, киске ашҡа ҡайтҡан Сабир.

– Өмә итеп сапһаҡ, тиҙерәк булыр. Ана, күрше Миңлебай менән Ишмырҙаға ла әйт.

– Ярар, еңгә, әйтермен, – тине Сабир. – Көндөҙ һарыҡтар барыбер ашамай торалар. Ваҡытты бушҡа уҙғарырға ярамай шул. – Ҡатыны сәй әҙерләгән арала, лапаҫ аҫтында элеүле торған салғыларын алып, сүкей ҙә башланы.

Үҙҙәренең көндәлек күнеккән шөғөлдәре менән булған байбисә һәм уның ялсыларынан айырмалы рәүештә, Ғариф өсөн бөтөнләйгә ғәҙәти булмаған, тынысһыҙ көндәр башланды. Көндәр генә түгел, төндәр ҙә. Элегерәк яратҡан аттарына әүрәп, бар донъяһын онота алған Ғариф, өйгә Шәүрә килгәне бирле бығаса таныш булмаған тойғолар менән ғазаплана ине. Ҡайҙа ғына йөрөмәһен, йәш тол ҡатын уның уйынан сыҡманы. Шәүрә килендең сихри ҡарашлы күҙҙәрен тағы ла күргеһе килде. Бер өй эсендә йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, тәү күреүҙә үк үҙен әсир иткән шул күҙҙәрҙе һағынды. Әммә һәр саҡ яулыҡ бөркәнеп йөрөгән Шәүрә, нисектер, уға үҙенең йөҙөн башҡаса күрһәтмәне...

* * *

– Сабылған бесән кипкәндер инде. Иртәгә күмәкләшеп барып йыйып килергә ине, еңгә, – тине бер нисә көндән Сабир. – Мин Сәбилә киленеңде лә алам. Рөхсәт итһәң ни, Шәүрә килен дә беҙҙең менән ҡырға барыр. Көндәр буйына өйҙә ултырғансы, әҙ булһа ла ҡырҙа йөрөп, күңеле асылып ҡайтыр. Сәбилә менән дуҫлашып та алғандар...

– Бармай ни, барһын, әлбиттә, – тине Мөслимә. – Йәш ваҡытта ни, мин дә бесәнгә йөрөй торғайным. Ҡырҙа күмәкләшеп йөрөү бигерәк тә күңелле була бит ул.

Был турала ишеткән Шәүрә эстән генә бик шатланды. Кисен аш-һыу тирәһендә лә бик ирәбе йөрөнө. Ҡомғандан һыу ҡойоп, ҡулын йыуҙырғанда, һәр саҡ яулығының тар ғына еге аша ҡарап йөрөгән Шәүрә, битен бер аҙ аса биреп, ергә эйелеп йыуынып торған Ғарифҡа тағы иғтибар итте. Ҡарағайҙай мыҡты кәүҙәле, һылыу йөҙлө ҡайынеҙнәһенең еңдәрен һыҙғанған көслө беләктәренә һәм уны тағы ла матурлап торған яурынтаҡ һынына бар донъяһын онотоп ҡарап торҙо.

– Атайым ҡулын йыуып бөттө бит, нишләп һаман һыуыңды ағыҙып тораһың? – тип, яҡында ҡарап торған Кәлимулланың ҡысҡырып ебәргәненә Шәүрә тертләп китте. Тиҙ генә ҡомғанын күтәреп, Ғарифтың ҡулына таҫтамал тотторҙо. Таҫтамалын алған арала Ғариф йөҙө яртылаш асылған йәш киленгә күтәрелеп ҡараны. Шәүрә оялышынан битен яңынан ҡаплап, өйгә йүгереп инеп китте.

Шәүрәнең ҡарашы менән Ғариф бары тик икенсе мәртәбә генә осрашты. Ошо минуттан ул инде гүйә бөтөнләйгә аҡылын юғалтты. Ошо көндән алып уның уйҙары аҡылына буйһонорға теләмәй, тик йөрәк ҡушыуы буйынса ғына йөрөнө. Ә йөрәге донъяла Шәүрәнән башҡа кешене бар тип тә белмәне...

Был төндө Шәүрә лә бик оҙаҡ йоҡлап китә алмай аҙапланды. Ҡайынеҙнәһе уның күҙ алдынан китмәне. Нисек кенә тырышһа ла, йәш ҡатын үҙенең йыш-йыш типкән йөрәген тынысландыра алмай, һаман ул-был яғына борғоланып ятты. Бығаса таныш булмаған ниндәйҙер рәхәт хистәр менән тулған күңеле шул уҡ ваҡытта тәрән ғазап кисерә һымаҡ ине. Ғәжәп. Уға шул тиклем рәхәт, әммә шул уҡ ваҡытта бик тә ҡыйын... Улай ҙа була икән... «Әстәғәфирулла, кит, кеше үҙенең ҡайынеҙнәһе тураһында шулай уйланалыр шул...» тип, үҙ-үҙенән оялып китте Шәүрә, тағы ла уң яғына әйләнеп, эстән генә доғалар уҡып ятты. Әммә беләктәрен һыҙғанып ҡул йыуып торған Ғариф барыбер уның күҙ алдында торҙо. Ул ошо мәлдә төпкө бүлмәлә, моғайын, үҙенең бисәһе менән ҡосаҡлашып рәхәтләнеп йоҡлайҙыр. Бер туҡтауһыҙ күңеленә килгән әллә ниндәй сыуалсыҡ уйҙарын ҡыуып ебәрергә тырышты. Йоҡлаһындар. Һәр кемдең үҙенең хәләл ефете менән йоҡларға хаҡы бар. Шәүрә ҡайынбикәләре йоҡлаған бүлмәнең ишегенә ҡараны. Уның күңелен әллә ҡайҙан килеп сыҡҡан, бығаса һис бер ваҡытта тойғаны булмаған көнләшеү хистәре әкренләп баҫып бара ине. «Ни хаҡың бар һинең көнләшергә?» – тине ул тағы үҙ-үҙенә. Әммә йөрәгенән яҙғы ташҡын кеүек урғылып сыҡҡан көслө хистәре бөтөнләйгә уға бойһонорға теләмәне...

Уҙған ғүмере Шәүрәнең күҙ алдынан үтте. Бала саҡтан уҡ ата-әсәһенән етем ҡалып, ағаһы менән еңгәһе ҡулында үҫте. Ул үҫеп етеүгә яҡын-тирәлә уның һылыулығына һоҡланмаған кеше ҡалманы. Үҙҙәренең ауылынан ғына түгел, күрше ауылдарҙан да һоратып яусылар килә башланы. Ләкин, ҡайһы берәүҙәрҙең әллә күпме мал бирергә вәғәҙә итеүенә лә ҡарамаҫтан, Шәүрәнең ағаһы уларҙың береһе менән дә ризалашманы. Һеңлеһен, үҙенсә, бик яҡшы кешегә бирергә хыяллана ине ул. Ваҡыт үтеү менән яҡшы кешеһе лә табылды. Ул – Байыҡ ауылынан Шәрифйән исемле йыуаш ҡына егет ине. Төҫкә-башҡа ла арыу ғына, тик үтә сибек был егет бик тә ярлы ине. Был турала һүҙ ҡуҙғатҡан күрше-күләнгә: «Ярар, сибеклеге – бөтөр, байлығы – табылыр», – тине Шәүрәнең ағаһы. Оҙаҡламай, үҙҙәренсә туй яһап, ҡыҙҙы Байыҡ ауылына оҙаттылар. Бергә йәшәгән дәүерҙә иренән һис бер ауыр һүҙ ишеткәне булманы Шәүрәнең. Шулай тыныс ҡына йәшәй бирҙеләр. Ваҡыт үтеү менән, ағаһы туйға бүләк иткән танаһы һыйыр булып китте. Әҙ булһа ла ваҡ малдары ла үрсей башланы. Тик Шәрифйән генә һауыға алманы, киреһенсә, көндән-көн насарая барҙы. Иренә ҡарата бер ҡасан да һөйөү тойғоһо булмауға ҡарамаҫтан, Шәүрә уға һәр саҡ ҡәҙер-хөрмәт күрһәтте. Һуңғы минутҡа тиклем Шәрифйәненең янынан китмәне. Ире алдында ла, намыҫы алдында ла Шәүрәнең күңеле саф. Үҙенең ҡатынлыҡ бурысын тулыһынса үтәне. Выжданы ғазапламай уны. Ошо уйҙарҙан һуң Шәүрәгә бер аҙ еңел һымағыраҡ булып ҡалды.

...Ҡарашы тағы ла теге ишеккә төштө. Йөрәген өтөп барған көнсөллөк тойғолары таңға тиклем уны йоҡлатманы...

Был төндө Шәүрәнән башҡа тағы берәү йоҡоһоҙ үткәрҙе. Ул, көндәгесә, еңгәһенең тәненә яңылыш ҡына тейеп алыуҙан ҡурҡып, унан алыҫыраҡ ятырға тырышҡан Ғариф ине. Үҙен ситлеккә бикләнгән ҡош һымаҡ тойҙо ул. Кеше бәхетенә ҡапма-ҡаршы булған йолалар барлығына күңеле әрнене. Әй, Шәүрәкәй, нишләп кенә бынан бер нисә йыл элек осраманың һин Ғарифҡа? Иҫ китерлек гүзәллегеңде ни өсөн ул – егет, ә һин ҡыҙ сағыңда күреп һоҡланырға яҙмаған уға?.. Ғүмер буйы тик һине генә уйлап, янып-көйөп йәшәргә яҙғанмы икән? Һинең күҙҙәреңә бер ҡарар өсөн генә бөтә байлығын бирер ине ул. Хәйер, нимә ул – байлыҡ? Әгәр байлыҡ бәхет килтерә торған булһа, бөтә бай кешеләр ҙә бәхетле булыр ине... Тормошта бер ҙә генә улай түгел шул. Бына Сабирйән менән Сәбилә, ярлы булыуҙарына ҡарамаҫтан, бәхетлеләр. Хоҙай уларҙы донъя малынан мәхрүм итһә лә, тиң мөхәббәт биргән. Бер иш аҡҡоштар кеүек, бер-береһе менән теләгәнсә һөйләшәләр, серләшәләр. Боронғо ғөрөф-ғәҙәттәр ҙә улар араһында кәртә булып тормай. «Эй, атай, нишләттең һин мине? Ни өсөн үҙ ихтыярымдан тыш мине ҡарт еңгәмә хәләл ефет булырға мәжбүр иттең? Әгәр ғәзиз улың ошо донъяла бәхетле булһа, һиңә насар булыр инеме ни, атай? Өҫтәүенә, тормош юлыма Шәүрә – гүзәл зат осраны. Ул ғына ла түгел, йөрәгемде бөтөнләйгә яулап ала башланы. Уның өсөн йөрәгемдең буш урыны бар ине бит, атай. Мин буйҙаҡ инем. Еңгә ҡуйынына һалып, минең ҡул-аяҡтарымды бығауланың...» Атаһына рәнйеүе нисек кенә көслө булһа ла, үҙе лә ҡасандыр йәш сағында боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрҙең ҡорбаны булған атаһын йәлләп тә ҡуйҙы. Уйҙары тағы Шәүрәгә күсте. Шәүрә... Ғарифтың күҙ ҡараштарын һиҙҙеме икән? Хәйер, ни өсөн ул тиктомалдан буйҙаҡ булмаған ҡайынеҙнәһенә иғтибар итергә тейеш әле...

Таңға ҡәҙәр Ғарифты ла йоҡо алманы.

Кистән һарыҡтарын Хаммат байҙың көтөүсеһе Сөләймәнгә ваҡытлыса тапшырып ҡуйған Сабир таң менән тороп, ике арбаға аттар екте. Уның көтөүгә йөрөй торған ҡола бейәһе – ауыр йөк арбаһына, ә еңелерәк арбаға Ғарифтың туры айғыры егелде. Ғариф кистән үк: «Сабир, мин дә иртәгә һеҙҙең менән бесәнгә барырға булдым. Миңә лә егеүле ат әҙерләп ҡуй әле», – тип әйтеп ҡуйғайны.

Һәнәк, тырмаларҙы Сабир үҙенең арбаһына тейәне. Ә хужаһы арбаһының төбөнә йәш бесән йәйҙе. Барыһы ла әҙер булғас:

– Әйҙәгеҙ, ылауҙар әҙер, хәҙер юлға сыҡһаҡ та була, – тине.

Сабир менән Сәбилә йөк арбаһына ултырҙы. Улар менән бесәнгә барырға йыйынып, ҡайһы арбаға ултырырға икән, тип икеләнеберәк торған Шәүрәгә Ғариф:

– Килен, әйҙә, ултыр минең арбаға, урын етерлек бит, – тип көлдө.

Ғәҙәттәгесә, яулыҡ менән битен ҡаплап, Шәүрә ҡыйыуһыҙ ғына арба ситенә килеп ултырҙы.

– Төпкәрәк ултыр, килен, юғиһә, төшөп ҡалырһың. Аллам һаҡлаһын, унан ҡайынбикәң алдында яуаплы булып торормон. Киленемде ҡайҙа юғалтып ҡалдырҙың, тип башымды ашар, – тип шаяртты Ғариф. Шәүрә бер ни ҙә өндәшмәне, бер аҙ арба төбөнәрәк, Ғарифҡа яҡыныраҡ шылып ултырҙы.

Сыбыртҡы белмәгән шәп атты еңелсә генә юрттырып, бесәнлеккә ҡарай юл алдылар. Уларҙан бер аҙ алдараҡ ҡуҙғалған Сабирҙарҙың ылауы инде ауылдан сығып, үҙәк артына йәшеренә лә башлағайны.

Ҡырҙағы матур тәбиғәткә һоҡланып, ҡоштар һайрауын тыңлай-тыңлай, Ғариф менән Шәүрә оҙаҡ ҡына бер ни ҙә һөйләшмәй барҙы. Улар икеһе лә ниндәйҙер аңлатып булмаҫлыҡ ҡәнәғәтлек тойғоһо кисерә ине буғай. Тауышланып әйткән берәй һүҙҙең ана шундай ләззәтле уйҙарын яңылыш ҡына емереп ҡуйыуынан ҡурҡҡан һымаҡ, өнһөҙ генә юлдарын дауам иттеләр.

Ғарифтың унда-бында яңылыш ҡына иңбашына ҡағылып алыуынан Шәүрәгә тылсымлы, рәхәт йылылыҡ килгән һымаҡ. Шундай йомшаҡ ҡына ҡағылыуҙан йәш ҡатындың тәндәре сымырҙап китә. Шәүрә бер аҙ тартынғандай, ситкәрәк шылып ултырған булды.

Әммә үҙе Ғарифтың тән йылыһын тағы, тағы ла тойғоһо килә ине.

– Нишләп улай бик ситкә шылып киттең, килен? – тине Ғариф уға боролоп йылмайып ҡарап. – Әйттем бит, төшөп ҡалырһың, тип. Әллә тешләшер тип ҡурҡаһыңмы?

– Юҡсы, ҡурҡмайымсы... – тине Шәүрә йөҙөн йәшереп. Ҡайынеҙнәһе менән йәнәш ултырып барыуы шундай рәхәт! Унан бер генә һүҙ ишетеү ҙә Шәүрәнең бөтә донъяһын оноттора. Ниндәй яғымлы уның тауышы! Шундай кешең һәр саҡ яныңда булһа, был донъяла башҡа тағы ла ни кәрәк? Тик Шәүрә – кем уның өсөн? Шәүрә тураһында уйлап та бирмәйҙер әле. Әлбиттә, ҡартыраҡ ҡына булһа ла, уның тыу бейәләй уйнаҡлап торған бисәһе бар...

Шул саҡ арба келтерҙәгән тауышҡа ҡушылып, Ғариф бығаса таныш булмаған, әммә бик моңло көйлө йырҙы әкрен генә һуҙып ебәрҙе:

Һауала ғына осҡан, ай, аҫыл ҡош

Ыласын ғына тиһәм дә биле ала.

Эскенәйем тулып, ай, ут яна.

Һүнһен дә тиһәм, бүтән ни ҡала?

Был йырҙың көйө лә, һүҙҙәре лә әле генә барлыҡҡа килеп, Ғарифтың мөхәббәт хистәре менән тулған йөрәгенән үҙенән-үҙе ағылды. Тәрән, төҙәлмәҫлек яра һалып, был илаһи моң Шәүрәнең күңеленә, йәне-тәненә үтеп инә барҙы. Ә тауышы ла тауышы! Сихырланған кешеләй, күпмелер ваҡытҡа хатта Шәүрәнең тын алышы ла туҡталғандай булды. Ҡыҙ сағында Шәүрә лә бик матур йырлай торғайны. Ауылда уның матурлығы тураһында ғына түгел, сәсән һәм оҫта йырсы тигән даны ла таралғайны. Ғарифтың йыры шундуҡ отоп алынып, Шәүрәнең йөрәгенең иң түренә инеп урынлашты. «Уның эсендә лә ут яна... Тик кем өсөн генә яна икән, беләһе ине?..» тип уйланды Шәүрә.

Татлы хистәренә бирелгән Ғариф йырының көйөн һүҙһеҙ генә көйләүен дауам итте. Бар тирәләге тәбиғәт, бөтә донъя бөгөн уға ғәҙәттәгенән матур булып тойолдо. Сөнки ошо донъяға йәм өҫтәп, уның янында һылыуҙарҙан һылыу Шәүрә ултырып бара...

Бесән йыйып, күбә һалған саҡта ла Ғариф һәр ваҡыт Шәүрә янында булырға тырышты. Ә уның эре-эре күтәремләп бесән ташлауҙарына Шәүрә һоҡланып бөтә алманы. Янында шундай көслө ир барын тойоу Шәүрәгә рәхәт ине. Ҡайһы берҙә уларҙың ҡараштары осраша. Шул ваҡытта Шәүрә күҙҙәрен йәшерергә тырыша. Ә Ғариф, киреһенсә, Шәүрәнән күҙҙәрен алмай. Унан башҡа был яланда тағы бүтән кешеләр ҙә бар икәнен дә онота. Шулай, йәйге оҙайлы көндөң нисек үтеп киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалдылар.

Бесәндән ҡайтҡан саҡта улар бер-береһенә булған иң яҡшы хистәренән эстән генә янып, бер-беренә һүҙ ҙә өндәшергә ҡыймай, юл буйы бер ни ҙә һөйләшмәнеләр. Ғәҙәттәгесә, алдағы ылауҙа барған Сабир ҡатынынан:

– Ғариф менән Шәүрә араһында бер ни ҙә һиҙмәнеңме, әсәһе? – тип һорап ҡуйҙы.

– Юҡсы... – тине Сәбилә.

– Бер-береһенә ғашиҡ булған һымаҡ тойолдолар улар миңә, – тине Сабир. – Ғариф Шәүрәгә шундай итеп, йоторҙай булып ҡарай. Шул уҡ ваҡытта, Шәүрәнең ҡарашында ла ниндәйҙер мәғәнә бар һымаҡ...

– Китсе, атаһы, Ғарифтың бисәһе бар бит. Өҫтәүенә, Шәүрә – килен кеше... Булмаҫ. Әллә үҙең дә Шәүрәнән күҙеңде ала алмай йөрөнөңмө? – тип көлдө Сәбилә.

– Әллә, әсәһе, үҙемдең һиҙемләүемде генә әйттем, – тине Сабир ҡатынының шаяртыу һүҙҙәренә иғтибар итмәй. Башҡаса был турала һөйләшмәнеләр.

– Бай исемен йөрөтөп, ялсылары менән бергә бесән эшләп йөрөгән кешене тәүгә күрәм, әстәғәфируллаһ, – тип ҡаршы алды ирен Мөслимә. – Көсөн ташып барамы әллә?

– Ташып бара, әсәһе, – тине Ғариф дәртле итеп. – Ҡана, берәй туҫтаҡ һалҡын ғына ҡымыҙ бир, һыуһаттырҙы.

Ғарифтың кәйефе бик яҡшы ине. Эштән арып ҡайтҡан тип уйламаҫһың да.

– Бөгөн ҡайным инеп сыҡты, – тине Мөслимә, әкрен генә тауыш менән, ниндәйҙер шомло хәбәр әйтергә теләгәндәй.

– Атайым? Ниндәй йомош менән ингән һун? – Ишек төбөндә ултырған Ғариф һыңар итеген генә сискән килеш туҡтап ҡалды.

Алғы өйҙөң урындығында ашъяулыҡҡа табын әҙерләп йөрөгән Мөслимә мөйөштә мышнап ятҡан Кәлимуллаға күрһәтте:

– Ҡайным бына ошо малайға кәләш әпирергә кәрәк, ти.

– Кәлимуллағамы? – Ғариф, йылан саҡҡандай, ултырған урынынан һикереп торҙо. – Нисек?..

– Эйе. Кәлимуллаға. Тик бигүк шаулама, баланы уятырһың...

– Бала ғына бит әле ул, китсе, булмаҫ, – тип һөйләнде Ғариф. – Атай ҡарт шаяртҡандыр ул, – тине көлөмһөрәп.

– Шаяртыу ҡайҙа ул. Ысын, шулай тине...

– Ә кемде алып бирергә уйлай һун ул ейәненә?

– Шәүрә киленде.

– Кемде? Шәүрә киленде?.. – Әле генә ишеткән хәбәргә ышанғыһы килмәй ҡабатлап һораны Ғариф.

– Эйе. Килен булғас – закунлы килен булһын, ти. Һаман да шул әлеге ата-бабаларҙан ҡалған йоланы боҙмайыҡ, ти. Килен уңған ғына күренә, ситкә ебәрергә ярамай, ти.

– Шәүрә һис тә риза булмаҫ быға...

– Кем уның ризалығын һорап торһон инде. Һине миңә көсләп ҡушҡанда беҙҙең ризалығыбыҙҙы һоранылармы һун?

Ғариф көйөп китте:

– Эх, атай, атай, беҙҙе бәхетһеҙ итеүе етмәгән, тағы Шәүрә килендең бәхетенә ҡул һалырға йыйына. Ярай, Кәлимулла – тинтәк, бер ни ҙә аңламай. Ә бына сәскә кеүек сағында Шәүрә килен әрәм генә була инде...

– Мин дә ҡайныма шул турала әйттем дә ул...

Ҡайнаған самауыр күтәреп тыштан Шәүрә килеп инде. Килеп инеү менән Ғарифтан оялып, башын ситкә борҙо. Әммә йөҙө шат икәне һиҙелә. Бик килештереп башына ябынған аҡ яулығы, эре сәскәле, итәктәренә матур итеп йылтлап торған ебәк таҫмалар тегелгән күлдәге, төрлө тәнкәләр һәм уҡалар менән биҙәлгән, нескә билен еңелсә һығып торған йәшел камзулы Шәүрәнең унһыҙ ҙа таң ҡалырлаҡ сибәр йөҙөн тағы ла матурыраҡ итеп күрһәтә һымаҡ. Ҡайынбикәһе алдында үҙен ни өсөндөр ғәйепле итеп тойҙо.

– Әйҙә, килен, үҙен дә ултыр, сәй эсергә. Арып та киткәнһеңдер. Бесән эше еңел түгел бит ул, – тип һөйләнә-һөйләнә Мөслимә ҡытай сәйнүгенән сынаяҡтарға сәй яһай башланы. Шәүрә башҡаса Ғариф яғына боролоп ҡарамаҫҡа тырышты.

Күп тә тормай, ауылда «Сәмиғулла ҡарт ун ике йәшлек ейәненә Шәүрәне килен итеп алып бирә икән», тигән хәбәр таралды. Кәлимулланы урамда үҙенең йәштәштәре уйынға алмайҙар ине. Сөнки барыһы ла уны тинтәк тип һанай. Шуның өсөн дә ул һәр саҡ үҙенән өс-дүрт йәшкә кесерәк балалар менән уйнай. Балалар ҙа уны тулы исеме менән атамай, «Кәлим», тип кенә йөрөтә. Был исемгә Кәлимулла үҙе лә өйрәнеп бөткән. Аң үҫеше буйынса ул тап ана шул ете-һигеҙ йәштәге балаларҙан да артыҡ түгел. Шулар менән бергә уйнап, улар кеүек көн дә күлдәк-ыштанын бысратып өйгә ҡайта.

Бер көн Кәлимулла өйгә ҡысҡырып илап килеп инде.

– Әсә-ә-әй, башҡаса мин Байморат менән уйнамайы-ы-ым! – тип бауылданы ул.

– Ни булды, улым? Ул һиңә һуҡтымы әллә?

– Ю-у-уҡ, ул мине үсекләй.

– Ҡалайтып үсекләй һун?

– «Кәлим-кейәү», тип эләклә-ә-әй, – тип Кәлимулла тағы ла нығыраҡ ҡысҡырып иларға тотондо.

Мөслимә улын йыуатты.

– Ярар, улым, бушҡа илама. – Улын ҡосаҡлап алды, үҙенең күҙҙәренә йәш тулды. Нисек итеп шундай сабый баланы өйләндереп, унһыҙ ҙа тулы булмаған күңелен өҙгәләргә инде? Һис бер гонаһы булмаған сабыйҙы мыҫҡыллау була бит был. «Эй, ҡайным, ни өсөн беҙҙең барыбыҙҙы ла шулай ҡайғырып, ут йотоп йәшәргә мәжбүр итәһең? Кәлимуллаға, бәлки, бер ҡасан да оло кеше булырға ла насип булмаҫ. Сөнки уны Тәңре ғүмере буйына сабый булып йәшәр өсөн яратҡан...» Ғәзиз улы өсөн ҡайғырып тәү тапҡыр ғына иламай Мөслимә.

...Көндәр әле ярайһы ғына йылы булып торһа ла, таңға табан һыуыта башлауына ҡарап, йәй үтеп барғанын һиҙергә була. Хужалыҡ мәшәҡәттәренә сумып, Мөслимә тирә-йүнендә ниндәй хәлдәр булыуына ла иғтибар итмәне. Йә Сабирға, йә Сәбиләгә берәй эш ҡуша. Уңың шулай хужабикәлек һәләте арҡаһында Шәүрә лә эшһеҙлектән интекмәй. Бала сағынан эшкә өйрәнгәнгә күрә, Мөслимә йыш ҡына ең һыҙғанып өй эштәренә үҙе лә керешеп китә. Ә Кәлимулла, ғәҙәтенсә, уйын менән мәшғүл булып, һыу буйынан ҡайтышмай.

Шәүрә менән Ғариф осрашҡан арала бер-береһенә мөхәббәтле ҡараштар менән күҙ атып, икеһе лә эстән генә янып йөрөнө. Уларҙың эсендәге көслө ялҡын бына-бына тышҡа бәреп сығыр һымаҡ.

* * *

Сәмиғулла ҡарт был юлы ла оҙаҡ көттөрмәне. Бер көн ул улын өйөнә саҡырып алды.

– Ғарифйән улым, – тине ул иҫәнлек-һаулыҡ һорашҡандан һун. – Мин һине бер эш буйынса саҡырғайным әле. Әле, үҙен ҡырҙа саҡта ул турала Мөслимә киленгә лә аңғартҡайным.

– Ниндәй эш ул, атай? – тигән булды Ғариф, ни хаҡта һүҙ барырын һиҙенһә лә.

– Әүәлдән ҡалған йола буйынса, ҡатын-ҡыҙ яңғыҙ торорға тейеш түгел икәне үҙеңә мәғлүмдер...

– Шунан?

– Шәүрә киленде һис кисекмәҫтән кейәүгә бирергә кәрәк.

– Кемгә?

– Кемгә тип ни, килен әйткәндер инде. Үҙ кешеңде ситкә ебәреп булмай бит. Беҙ уны Кәлимуллаға никахлап ҡуйырға бурыслыбыҙ.

– Бәй, атай, Кәлимулла бала ғына бит әле. Аҡылға ла зәғиферәк...

– Ырыуҙың ҡотон ебәрергә ярамай, улым. Шәүрә бик яҡшы килен булыр. Уңған ғына күренә түгелме һун? Әҙ генә булһа ла мал-тыуары бар.

– Эш малдамы ни, атай...

– Малда ғына түгел, әлбиттә. Шәүрә – уңған килен тим бит. Үҙегеҙгә, Мөслимә киленгә ярҙамсы ла булыр.

– Атай, килен булһа ла, Шәүрә – әҙәм балаһы бит. Уның күңелен уйламаныңмы ни?

– Уның күңеле тип ни, үҙен ситкә типмәгән өсөн ул беҙгә рәхмәттәр генә уҡырға тейеш...

– Юҡ, атай, ул беҙгә ләғнәттәр генә уҡыясаҡ. Әҙәм балаһын бәхетһеҙ яһап, Аллаһ алдында гонаһлы булмайыҡ.

Сәмиғулла ҡарт ҡыҙып китте.

– Йомортҡа тауыҡҡа өйрәткән шикелле, миңә аҡыл өйрәтеп ултырма, малай аҡтығы! Етмештән уҙып, һинән аҡыл һорап ултырмаҫмын инде. Киленгә әйт, киләһе йомаға әҙерләнә торһон. Ейәнемде башлы-күҙле итмәй тороп, гүргә керәсәгем юҡ, – ул ҡыҙғандан-ҡыҙа барҙы.

– Атай, һин үлергә йыйынмайһың бит, нишләп ундай һүҙҙәр һөйләйһең?

– Үҙеңде Мөслимә килен менән өйләндергәндә лә ҡаршылашып маташа инең. Ә бына хәҙер деү теттереп йәшәп ятаһығыҙ.

– Эйе шул, атай, бик шәп йәшәп ятабыҙ, – тип асыуланып көлдө Ғариф. Башҡаса атаһы менән бәхәсләшеү мәғәнәһеҙ икәнен аңланы.

– Шулай булғас, бар, әйткәнде эшлә!

Ғариф бүтәнсә бер ни ҙә өндәшмәй, башын аҫҡа эйеп, атаһының өйөнән сығып китте. Шул ваҡытта уға атаһы, башҡаларҙан ҡыҙғанып, үҙ балаларын тотоп ашаған йәнлекте хәтерләтте. Ғарифтың әсәһе Мәҙинә әбей был юлы ирҙәрҙең һүҙенә ҡыҫылманы. Ғүмер буйы иренә бер һүҙһеҙ бойһоноп йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙың әйтер һүҙҙәре лә бар ине, әлбиттә. Әммә ире уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалып торамы һун инде...

Иртәгеһен Ғариф таң менән тороп Әхмәҙулла муллаға китте. Кешеләр менән алсаҡ һәм аҡыллы һөйләшеүе, хәйер-саҙаҡаға ҡомһоҙ булмауы, уҡы-мышлылығы һәм башҡа бик күп яҡшы сифаттары өсөн Ғариф был йәш мулланы бик тә хөрмәт итә ине.

– Йә, Ғарифйән ҡусты, ни йомош менән килеп сыҡтың? – тип һораны Әхмәҙулла мулла иҫәнлек-һаулыҡ, хәл-әхүәл һорашҡандан һун.

– Әле кәңәш һорарға тип килгәйнем, мулла ағай, – тине Ғариф бер аҙ уңайһыҙланғандай. – Һин ҙур уҡыуҙы уҡып ҡайтҡан, тиҙәр...

– Әйҙә, ҡустым, рәхим итеп бир һорауыңды. Хәлемсә яуап бирергә тырышырмын.

Ғариф кисә атаһы менән ни Һөйләшкәндәрен муллаға ҡыҫҡаса аңғартып бирҙе. Ғарифты бик иғтибар менән тыңлап бөткәс, Әхмәҙулла мулла күҙҙәрен ярым йомған килеш, бер аҙ уйланып ултырҙы.

– Бына нәмә, Ғариф туғаным, үҙеңә Мөслимә еңгәңде көсләп алып биреү дөрөҫ булмаған кеүек, аҡылға зәғиф, өҫтәүенә, бәлиғ булмаған сабыйға Шәүрә киленде никахлау – шәриғәт ҡушмаған эш булыр. Мин үҙем Аллаһ алдында гонаһлы булып, бындай никахты уҡыуҙан ҡырҡа баш тартыр инем. Әммә, үкенескә ҡаршы, күп кенә муллаларыбыҙ ошо мәсьәләлә үҙҙәренең белемһеҙлеген күрһәтә. Ә ҡайһы берәүҙәрҙе байҙарҙың мул ғына биргән хәйер-саҙаҡаһы ылыҡтырыуы ла барҙыр... Атайың – Сәмиғулла олатай Мөслимә еңгә менән һиңә никах уҡырға ла мине өгөтләп ҡарағайны. Әммә мин быға риза булманым. Ә бынан ары ул миңә бындай һорауҙар менән килеүе – икеле... Ихтимал, тағы ла Хәлфитдин хәҙрәтте саҡырыр. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡустым, был ауыл муллалары мине бигүк яратып та етмәй. Шуның өсөн дә бик оҙаҡҡа ла һуҙып тормаҫтан, үҙемдең тыуған ауылыма – Фәйзуллаға ҡайтып китергә уйлап торам әле...

Хәлил Һөйөндөков.

(Даумы бар).