Шәүрә (ҡисса). Аҙағы

Башы ошонда

Кәлимуллаға кейәүгә бирергә йыйыныуҙары тураһында әллә ҡасан уҡ ишеткән Шәүрәнең ни өсөндөр был хәбәргә ышанғыһы килмәгәйне. Мөслимә ҡайынбикәһе ҡайныһының шул ҡарары ысын икәнде әйткәс тә Шәүрә ҡайғыға батты. Ғүмер буйы шулай бәхетһеҙ булып йәшәргә яҙғанмы икән уға? Иренең үлеү хәсрәтен онотоуға, уны тағы бер ҡайғы көтөп торған икән. Ярар ине, Кәлимуллаһы аҡылға камил булһа, үҙе ҡарап үҫтереп алыр ине. Исмаһам, шундай өмөт тә юҡ бит. Ә Ғариф... Уйыңа килеү менән бөтә донъяңды оноттора торған берҙән-бер кеше. Ул – ҡайны булырға тейеш! Шәүрәнең башы әйләнеп китте, ҡолаҡтары шауланы.

– Уф, Аллам, – тип уфтанды Шәүрә. Үҙен ҡайҙа ҡуйырға белмәне.

– Беҙҙең яҙмыш шулайҙыр инде, килен, ни хәл итәһең инде, – тине Мөслимә. Был йортта ҡайнымдың һүҙенән сығып булмай шул. Мин үҙем дә, Ғариф та һинең кеүек ирекһеҙлеккә дусар ителгән кешеләрбеҙ бит. Был фани донъяла ыҙалыҡтар күргән кеше, теге донъяға барғас бәхетле булыр, ти. Үтә ҡайғырма һин, килен, түҙергә тырыш. Беҙ һине ҡыйырһытмабыҙ. – Килене-нең арҡаһынан һөйҙө. Бергә йәшәгән ваҡыт эсендә ҡыҙы кеүек яратып өлгөргәйне Мөслимә киленен.

Сабир менән Сәбилә, ҡасандыр «ер емертеп» баҫып йөрөгән, хатта ҡайсаҡ екеренергә лә яратҡан «уҫал Мөслимә»нең башына ҡайғы төшкән һайын, күҙ алдында тиерлек йыуашлана, рәхимлерәк була барыуына ғәжәпләнә ине. Ялсылыры фекерләүенсә, Мөслимәне алмаштырып ҡуялармы ни! Унан да изге кеше юҡ һымаҡ... Кәлимулла бер көн әсәһенә:

– Әсәй, миңә Шәүрә еңгәйҙе кәләш итеп әпирмәгеҙ! – тине.

– Нишләп улай тиһең, улым? – тип һораны әсәһе.

– Ул ҡул йыуҙыра белмәй, – тип, ғәҙәтенсә танауын соҡой-соҡой бер урында тапанды Кәлимулла.

– Бәй, нишләп йыуҙыра белмәһен ти? Еңгәң бөтә нәмәне лә эшләй беләсе.

– Юҡ, белмәй, – тип һаман ныҡышты малай. – Мин үҙем күреп торҙом. Атайымдың ҡулын йыуҙырғанда, Шәүрә еңгәм атайыма текләп алған да, ҡомғандағы һыуҙы ергә ҡойоп тик тора...

Быны ишетеп, түрбашта ниҙер эшләп йөрөгән Шәүрә, сикәләре ҡыҙарып, оялып китте. «Тинтәк булһа ла бик иғтибарлы ғына әле ул», тип уйлап ҡуйҙы. Был малайҙан тағы ла әллә ниҙәр ишетмәҫ өсөн йәһәт кенә тышҡа сығып китеү яғын ҡараны. Ә Мөслимә улының был һүҙҙәренә әллә ни әһәмиәт бирмәгәндәй, көлөп кенә ҡуйҙы.

– Өйрәнер еңгәң, ҡул йыуҙырырға ла өйрәнер. Йәш бит әле, – тигән булды.

– Ә өйрәнмәһә, мин уны һары тал менән ярырмын, эйеме, әсәй, – тип һөйләнеүен дауам итте малай.

– Аһ, аһ, улым, уны һиңә кем өйрәтте?

– Түбәнге остағы Сибәғәт ағай әйтте, – тине баянан бирле танауынан бармағын ала алмаған Кәлимулла. – Бисәне кеше шулайтып өйрәтә, тине.

Мөслимә күҙ йәштәре аша улының һүҙҙәренә көлдө лә:

– Ярай, бар, балам, тышҡа сығып ин дә йоҡларға ят, – тип улын тышҡа сығарып ебәрҙе.

Бер аҙҙан Кәлимулла: «Әсәй, атайым ҡайтты. Арыған. Ҡымыҙ һорай. Үҙе тышта аты янында», – тип, ыш-быш тын алып килеп инде.

– Бар әле, килен, ана ҡайынеҙнәңә ҡымыҙ сығарып бир, – тип Мөслимә килененә бойорҙо. Шәүрә ағас туҫтаҡҡа мөлдөрәмә тултырып ҡымыҙ һалып, тышҡа алып сыҡты.

– Ҡымыҙҙы тик үҙең генә алып сығырыңды күңелем һиҙенгәйне, килен, – тип йылмайып ҡаршы алды уны Ғариф.

– Ниңә, мин алып сығыу насармы әллә? – тигән булды Шәүрә, уның бит остары алһыуланды.

– Юҡ, киреһенсә, Шәүрәкәй. Һинең ҡулыңдан ҡымыҙ эсеү – минең өсөн зәм-зәм һыуы эсеү менән бер. Ғүмерем буйы тик һинең ҡулыңдан ғына алып ашар һәм эсер инем, Шәүрә, – тине Ғариф. Тулҡынланыуҙан уның йөрәге күкрәк ситлеген ватып сығырҙай булып йыш-йыш тибә ине.

Ғарифтың шундай ялҡынлы һүҙҙәренә Шәүрәнең башы әйләнде. Телен йотҡандай, ни әйтергә лә белмәне. Йүгереп өйгә инеп китте. Шүрәнең күңеле үтә лә шатлыҡлы хистәр менән тулы ине. Сөнки әле генә Ғарифтың үҙенә айырыуса ҡарашта икәнен белде ул! Ғарифтың да эсендә уға ҡарата мөхәббәт уты яна!.. Бесәнгә барғанда йырлаған моңло йыры фәҡәт уға ғына бағышланғандыр...

Йүгереп инеп барышлай, Шәүрә ишек тупһаһына абынып, саҡ-саҡ йығылып китмәне.

– Атаҡ-атаҡ, ни булды, килен? Әллә берәй нәмәнән ҡурҡтыңмы? – тип һораны Мөслимә килененең абына-һөрөнә инеп килгәнен күреп.

– Юҡ, ҡайынбикә, былай ғына, – тине Шәүрә. Уның шатлыҡ тулған йөҙө ҡайынбикәһенең иғтибарынан ситтә ҡалманы. Шәүрә ике ҡулы менән битен ҡаплап, шаршау артына инеп китте.

* * *

Йома көндө, Сәмиғулла ҡарт әйткәнсә, Шәүрә менән Кәлимуллаға никах уҡынылар. Шул көндән алып Ғариф Шәүрәгә – ҡайны, ә Мөслимә ҡәйнә булып киттеләр. Шәүрә ҡайғыһынан көн-төн иланы-иланы ла, яҙмышына ризалашып, күпмелер ваҡыттан һуң бер аҙ тыныслана төштө. Дөрөҫөрәге, тыныс күренергә тырышты. Әммә хәҙер инде үҙенә ҡайны булған Ғариф тураһындағы уйҙар уға бер минутҡа ла тынғылыҡ бирмәне. Кәлимуллаһына төрлө-төрлө әкиәттәр һөйләп йоҡлатҡандан һуң, Шәүрә үҙе төндәр буйы йоҡлай алмай сыға ине. Кәлимулла менән үҙенә никах уҡылған кистәге ҡайныһының һағышлы йөҙө һаман уның күҙ алдынан китмәне.

Балалар ғына түгел, ә ҡайһы бер шаяныраҡ оло ағайҙар ҙа меҫкен Кәлимулланы урамда осратҡан арала мәрәкәләп китә торған булып китте. Бер көндө әлеге Сибәғәт:

– Кәлим ҡустым, хәҙер һин ҙур кеше булдың инде, – тигән булды мут йылмайып. – Кәләш менән йоҡлауы нисек? Рәхәтме?

– Рәхәт, Сибәғәт ағай. Кәләштең арҡаһы йылы була икән ул, – тине Кәлимулла бик ихлас итеп. Быны ишетеп торған башҡалар һындары ҡатып көлөшөп алды.

– Сибәғәт энем, Кәлимуллаға төрттөрөп, унан көлһәң дә, ул һинән уҙҙырҙы әле. Кәләштең бынамын тигәнен эләктерҙе. Һинең кеүек утыҙға етеп, бисәһеҙ йөрөгәндәрҙән түгел ул, – тип түбәнге Саҙрый Кәлимулланы яҡлашҡан булды. Ә Кәлимулла, меҫкен, үҙен маҡтаған кеше табылғас, ауыҙ йырып, оло ағайҙарҙың йә береһенә, йә икенсеһенә ҡаранды ла, яҡында уйнап йөрөгән кескәй малайҙар яғына йүгереп китеп барҙы...

Ваҡыт үтә торҙо. Кәлимулла, элеккесә үҙенең урамдаш иптәштәре менән көнө буйы уйнай ҙа, аяҡ-ҡулдары бысранып, кискә өйгә ҡайтып килә. Шәүрә уны үҙ балаһы кеүек күреп ярата, көн дә уны йыуындырып, ашатып, йоҡларға һала.

Ҡыш етеп, мал-тыуар ҡураға инде. Көн дә иртән Ғариф үҙенең аттары янына сығып китә. Йылҡы малы, әлбиттә, һарайҙа түгел, ҡыш буйы ҡырҙа тибендә йөрөп туҡлана. Үләнде ҡар аҫтынан тибеп сығарып ашап, аттар үҙ көндәрен үҙҙәре күрә. Ул ғына ла түгел, уларға хатта көтөүсе лә кәрәкмәй. Көтөүсе вазифаһын өйөр айғыры башҡара. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Ғариф үҙенең туры айғырына атланып ала ла, шул аттары янынан китешмәй. Шулар менән мәшғүл булып, үҙенең ҡайғыларын оноторға, янып барған йөрәгенең ярһыуын баҫырға тырыша. Әммә ташып барған хистәрҙе шулай ғына итеп баҫып булһасы...

Һәр ваҡыт тигәндәй өйҙә булған Мөслимәһенең алдында Шәүрәнең йөҙөнә күтәрелеп ҡарай ҙа алмай Ғариф. Тик ҡырҙа, яңғыҙы булған саҡта ғына күкрәк тултырып, Шәүрәгә бағышлап сығарған йырҙарын йырлап, үҙенең күңелен йыуата.

Әле атына атланған килеш Ғариф бар тирә-яҡты яңғыратып, үҙенең яңы ғына сығарған йырын үҙәк өҙҙөрөр көйгә һалып йырлап ебәрҙе:

Ҡамсат ҡына бүрек туҙмай, тиҙәр,

Ҡырылып уҡ ситенән туҙа икән.

Ғишыҡ алһа, егет түҙмәй тиҙәр, –

Йөрәк майғынаһы һыҙа икән.

Уның йырын ҡеүәтләгәндәй, өйөр айғыры көр тауышы менән кешнәп ебәрҙе.

Ғариф, ғәҙәттәгесә, үҙенең икһеҙ-сикһеҙ уйҙарына сумды. Беләме икән Шәүрә уның нисек мөхәббәт утында ғазап сиккәнен? Йән һөйгәнен – Шәүрәһен бер булһа ла ҡосорға Хоҙай Тәғәлә насип итерме? Шундай ғазаплы мөхәббәт хистәре кисергән Ғарифҡа шул уҡ ваҡытта сикһеҙ рәхәт тә һымаҡ. Бәлки, Шәүрә лә үҙ йөрәгендә уға ҡарата һөйөү йөрөтәлер. Шәүрәнең күҙ ҡарашында ниндәйҙер йылылыҡ тойолған һымаҡ та ул. Әгәр Шәүрә лә уны шулай яратҡан булһа, был донъяла Ғарифтан да бәхетле кеше булмаҫ ине...

* * *

Һалҡын ҡыш үтеп, шаулап-гөрләп яҙ ҙа килеп етте. Урамдарҙан, тау үҙәктәренән шылтырап ҡар һыуҙары аға. Яҙғы ҡояш, айырыуса төш мәлендә, ярайһы ғына ҡыҙҙыра ла башланы. Сыйырсыҡтар йылы яҡтан үҙҙәренең былтырғы өйҙәренә ҡайтты. Ҡапылда һыу үткәрмәҫтәй күн итек кейгән малай-шалай урам буйында ағып ятҡан гөрләүектәрҙе быуып, кәмә йөҙҙөрөү менән мәшғүл. Улар барса донъяһын онотоп, сыр-сыу килешә. Улар араһында Кәлимулла ла бар. Уны хәҙер «кейәү» тип әләкләүҙе малайҙар инде иҫтәренә лә алмай. Ялыҡҡандарҙыр, ахрыһы.

Шундай йәмле яҙҙың бер көнөндә Шәүрә иңбашына көйәнтә һалып, кер сайҡарға өй артындағы гөрләп ҡар һыуы ағып ятҡан үҙәккә төштө. Ағас биҙрәләрен ергә ҡуйып, һыу алыуға йәтешерәк урын һайлап алды. Тап шул мәлдә үҙәк буйлап, яҙғы сыуаҡлы көнгә һөйөнөп-һоҡланып, ҡырҙан ҡайтып килгән Ғарифты ла абайламаны. Эйелеп һыу алам тигәнсә, Шәүрәнең күнәге ҡулынан яңылыш ысҡынып, шарлауыҡҡа ағып китте. Шәүрә күнәк артынан йүгерҙе, әммә күнәк уны еткермәҫкә теләгәндәй, шаяра-шаяра, гөрләүектең көслө ағымына бата-ҡалҡа тумарлай бирҙе. Түбәндәрәк быны күреп торған Ғариф, атынан һикереп төштө лә, һыуҙы кисеп барып күнәкте тотоп алып, уға һыу тултырып, ярға алып сыҡты һәм ни эшләргә лә белмәй сәбәләнеп торған Шәүрәгә тотторҙо.

– Әллә һин дә кәмә йөҙҙөрөп уйнап йөрөйһөңмө, килен? – тине ул шаяртып.

– Һыуға аҡты ла киттесе күнәгем. Һин булмаһаң, тота ла алмаҫ инем әле мин, ҡайным, рәхмәт, – тине Шәүрә ҡайныһынан битен йәшереп.

– Көн дә ошонда килеп күнәгеңде ағыҙып ебәр, килен, ә мин көн дә яңынан тотоп бирермен, – тине Ғариф Шәүрәнең күҙҙәренә тура ҡарап.

– Көн дә һыу кисеп һалҡын алдырырһың бит, ҡайным, – тигән булды Шәүрә бер аҙ оялыу ҡатыш йылмайып.

– Минең эсемдә бер ҡасан да һүнмәй торған утым бар. Ул мине йылыта. Шуның өсөн дә, килен, миңә һалҡын теймәй, – тине һаман да ҡулын күнәктән ыскындырмай. Улар шулай бер күнәкте икәүләп тотҡан килеш тора бирҙеләр.

– Ниндәй ут икән ул, ҡайным? – тине Шәүрә.

Яҙғы ҡояштай йылмайған һылыу йөҙҙән күҙҙәрен ала алмаған Ғариф был юлы йөрәгендәге ташып барған уй-хистәрен һис кисекмәҫтән йән һөйгәненә еткерергә булды:

– Ул – һөйөү уты, килен. Үҙеңде тәү күргәндән алып йөрәгемдә ҡабынды ул ут, Шәүрәкәй. Ҡабынды ла, башҡаса бер ҡасан да һүнмәҫтәй булып яна ла яна. Ул ғына ла түгел, көсәйгәндән көсәйә генә бара. – Ул Шәүрәнең ҡулынан тотто. Шәүрә ҡулын тартып алманы. Үҙе лә ҡайныһына тап шундай уҡ һүҙҙәр әйтергә теләй ине.

– Ҡуйсы, ҡайным, кеше-фәлән ишетеп ҡалыр...

– Иртәгә лә ошо үҙәккә ҡар һыуы алырға төшөрһөңмө, килен? – тине Ғариф тулҡынланып.

– Әлләсе, – тине Шәүрә. Ғарифты этәргән булып, икенсе ҡулын уныҡының өҫтөнә һалды. Һалҡын булһа ла, Ғарифтың ҡулынан ниндәйҙер йылылыҡ килгән һымаҡ. Шулай бер-береһенә ҡарашып, бөтә донъяһын онотоп, тағы әллә күпме торҙо улар.

– Атай, һинең дә ҡулың өшөнөмө? – тигән Кәлимулланың тауышына һиҫкәнеп киттеләр. Шәүрә ҡулын тартып ала һалды.

Кәлимулла ҡар һыуына өшөнөп ҡыҙарып бөткән бәләкәс ҡулдары менән Ғарифтың, унан Шәүрәнең ҡулдарына алмаш-тилмәш килеп тотондо.

– Әй, улым, ҡулдарың ныҡ өшөгән бит, – тине Ғариф. – Бар, өйгә инеп йылынып ал.

Шәүрә Ғарифҡа тағы берҙе серле итеп йылмайҙы ла, күнәген алып, кер сайҡаған урынына китте. Кәлимулла менән Ғариф өйгә инде.

Өйгә килеп инеү менән Кәлимулла:

– Әсәй, өй артындағы шарлауыҡта киленеңдең күнәге һыуға ағып киткәйне, – тип ыш-быш килеп, өҫ кейемдәрен сисә-сисә һөйләргә тотондо, – ярай әле, атайым килеп сыҡты. Ул һыуҙы кисеп барып, күнәкте тотоп алды. Атайымдың да ҡулы минеке һымаҡ ныҡ өшөнгән дә, киленең уны үҙенең ҡулдары менән тотоп йылытты. Ә минең ҡулдарымды һин йылыт. – Ул әсәһенең ҡулдарын барып тотто. Улының ҡулдарын йылыта-йылыта, Мөслимә сисенеп торған иренә ҡарап уйға батты. Өҫ кейемдәрен йәһәт кенә сисеп, ишек яндауындағы ағас ырғаҡҡа элгәс, Ғариф бер ни ҙә өндәшмәй, төпкө бүлмәгә үтте. Ни тип кенә өндәшһен инде ул үҙенең хәләл ефетенә. Әллә нимә һөйләйһең, тип бер гонаһһыҙ сабыйҙы ла әрләп булмай бит.

Ғариф менән Шәүрә араһында ниҙер барын унһыҙ ҙа һиҙенә Мөслимә, ләкин бер ни ҙә өндәшмәй. Киреһенсә, был турала уйламаҫҡа тырыша. Ғарифты Шәүрәнән ҡыҙғанырға үҙенең хаҡы юҡ тип иҫәпләй ул. Барыбер ул Ғарифтың ҡатыны булып тик һанала ғына. Ир менән ҡатын араһында була торған мөнәсәбәттәрҙе улар кисергәндәре лә юҡ. Дөрөҫөн генә әйткәндә, Мөслимә үҙе тураһында әллә ҡасандан уҡ уйлағаны юҡ, тиерлек. Бәлки, күптәр өсөн был хәл бик сәйер булып та тойолор, әммә ул ысынлап та ҡәйнешенә һәм үҙ балаһы кеүек яратҡан килененә лә ихлас күңеленән оло бәхет теләй ине...

* * *

Ҡарҙар иреп бөтөп, ағастар япраҡ ярҙы. Сыйырсыҡтар күптән түгел йомортҡанан сыҡҡан балаларына ем ташып ашата башланы. Туғайҙар хуш еҫ бөрккән сәскәгә күмелде. Бар тәбиғәтте, бар тереклекте уятып, шаулап-гөрләп килгән был миҙгел – үҙе айырыуса бер мәл. Яҙ үҙенең тылсымлы көсө менән барлыҡ йән эйәләренә тәьҫир итә. Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән, әммә әҙәм балаһы бер ҡасан да серенә төшөнә алмаҫлыҡ был көс барлыҡ йәнлектәрҙе, ҡоштарҙы бер-береһе менән табыштыра, ҡауыштыра.

Донъялағы барлыҡ йән эйәләре араһында һәр яҡтан иң үҫешкән, иң камил итеп Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһын яратҡан. Ер йөҙөндәге ана шул иң аҡыллы булған бәндәләр, тәбиғәт закондарынан тыш, үҙҙәренең йәшәү ҡағиҙәләрен уйлап сығарған, ә үҙҙәре, ҡайһы саҡтарҙа шул ҡағиҙәләрҙе боҙорға тырыша. Сөнки кеше уйлап сығарған закондар күп осраҡта тәбиғәттеке менән тап килмәй. Ниндәй генә аҡыллы булыуҙарына ҡарамаҫтан, кешеләр барыбер – тәбиғәт балалары. Башҡа йән эйәләренә тәьҫир иткән яҙ тылсымы әҙәм балаларын да ситләтеп үтмәй, уларҙың ҡандарына, йәндәренә, тәндәренә үтеп инә. Кешеләрҙе үҙ тиңдәрен табып, ҡауышырға өндәй...

Көндәрҙән бер көндө Мөслимәнең иң яратҡан Аҡбаш тигән һыйыры кискә ҡырҙан әйләнеп ҡайтманы. Шәүрә башҡа һыйырҙар һәм тана-торпоға ҡушып, уны таң менән ашатырға туғайға сығарып ебәргәйне.

Ғариф, көндәгесә, таң менән тороп, Сирағол тауына аттары яғына китте. Таңға ла һыйыры ҡайтмағас, Мөслимә Шәүрәгә:

– Үҙең барып эҙләп алып килмәһәң – булмаҫ, килен, – тине. – Ул Аҡбаш ни, йәш күгүләнгә әүрәп тик йөрөйҙөр инде, моғайын. Быҙауларға ла мәле яҡынлашып килә. Берәй эт-ҡошҡа юлығып ҡуймаһа ғына ярар ине. Эҙләшергә йә Сабирҙы ебәреп булмай, һарыҡтарҙы ҡарарға унан башҡа кеше лә юҡ. Йә Сәбиләһе эшенән бушай алмай тағы, – тип һөйләнде.

Һыйырҙы эҙләргә тип сыҡҡан Шәүрә туп-тура Тәрәнүҙәк яғына йүнәлде. Сирағол тауының көньяҡ итәгендә тап ана шулай тип аталған тәрән бер үҙәге бар. Яҙ һайын, әллә көн бите булғанға, һәр төрлө япраҡлы һутлы үләндәр иң тәүҙә шунда үҫеп сыға. Шуға күрә лә, малдар гелән генә Тәрәнүҙәккә барырға ынтыла ла тора. Аҡбаш та, моғайын, шунда киткәндер...

Тәрәнүҙәккә тиклем йәйәүле кешегә байтаҡ ҡына ара. Ҡулына тал сыбығы тотҡан Шәүрә әллә ни ашыҡмай ғына, уйҙарына сумып, мал-тыуар һалған берләм юл менән атланы. Ошолай яңғыҙ булған саҡтарында мөхәббәт утында янған йәш ҡатындың уйҙары, әлбиттә, тик йән һөйгәне – Ғариф тураһында ғына ине. Уны уйлаған, күргән һайын, тауышын ишеткән һайын йөрәге яна Шәүрәнең. Яныңда ғына йөрөгән бәхет ҡошоңдо тота алмау ғына түгел, хатта уға бер бармағың менән генә булһа ла ҡағыла алмай йөрөсө инде. Әле ҡырға сыҡҡас та шул турала уйланды. Янып барған йөрәгенең урынынан сығырҙай булып тибеүен тойҙо. Ғарифтың үткән йәй бесәнгә барған саҡта йырлаған йыры күңеленә килде. Сылтырап аҡҡан шишмәләй моңло тауышы менән Шәүрә шул йырҙы үҙенә үҙе ишетерлек итеп йырлап ҡараны.

... Эскенәйем тулы, ай, ут яна.

Һүнһен дә тиһәм, бүтән ни ҡала?

Үҙәкте өҙөрлөк моңло йыр... Ҡайныһының эсендә ут яна... Хәҙер инде шул ут Шәүрәне лә ялмап алды, һәм уны бер ҡасан да һүндереп булырлыҡ түгел. Эй, Шәүрә, Шәүрә, ә ниңә һуң уны һүндерергә ти, янһын, әйҙә! Берҙән-бер йәшәү мәғәнәһе булған шул утың һүнһә, һиңә тағы ни ҡала был донъяла? Татлы хистәренә бирелеп барып, яҡындағы ғына ҡайындар араһынан килеп сыҡҡан ҡайныһын да абайламай ҡалды.

– Йоморо-йоморо йомғағыңды юғалттыңмы әллә, килен? – тигән тауышҡа Шәүрә тертләп китте. Уның ҡаршыһында атын етәкләгән, оҙон сыбыртҡыһын иңбашы аша һалып, түбәтәйен ҡырыныраҡ кейеп алған Ғариф ҡайныһы йылмайып тора ине. «Ҡайны» тигәс тә, нәмәһе генә «ҡайны» булһын инде уның. Бер генә йәшкә олораҡ бит ул Шәүрәнән! Ҡайны була торған кешеләрҙе илле-алтмыш йәштәр самаһындағы һаҡаллы ҡарт итеп күҙ алдына килтерә ине Шәүрә элегерәк. Ә уның ҡайныһы – бөтөнләй егет кенә. Егеттең дә ниндәйе!

– Аҡбаш һыйыр ҡайтмаған, шуны эҙләйем, – тине Шәүрә. – Кисә иртәнсәк башҡа малдар менән ҡырға сығарып ебәргәйнем...

Һыйыр юғалғанын ҡайныһы, моғайын, белә торғандыр инде. Шулай ҙа Шәүрә, әллә ҡаушауынан, әллә ни, балалар һымаҡ тәтелдәй бирҙе:

– Берәй эт-ҡошҡа юлыҡмаһын, тип ҡурҡамсы. Әле ҡәйнәм...

– Ярай әле, ҡайтып өлгөрмәгән, – тип бүлдерҙе уны Ғариф.

– Нигә улай тиһең, ҡайным?..

– Сөнки ул өйгә ҡайткан булһа, мин һине бында аулаҡта осратмаған да булыр инем. Бер өй эсендә йәшәһәк тә, мин бит һинең менән икәүҙән-икәү һөйләшергә зар-интизар булып йөрөйөм, килен. Һәр саҡ яулыҡ менән баҫырылған нурлы йөҙөңдө лә күрә алмайым, тиерлек. – Ғариф атының теҙгенен ҡулынан ысҡындырҙы ла, Шәүрәнең беләгенән килеп тотто. Тегеһе оялышынан башын аҫҡа эйеп, еңелсә генә ҡаршылашҡан булды.

– Ҡуйсы, ҡайным, кеше-маҙар күреп ҡалыр...

– Был тирәлә минең ҡара айғырым менән Аҡбаш һыйырҙан башҡа йән эйәһе юҡ, – тип йылмайҙы Ғариф, – тағы бер яңы тыуған безәүкәсте иҫәпкә алмағанда...

– Аҡбаш һыйыр? Ҡайҙа һуң ул?

– Һөйөнсө, Аҡбаш нәҡ үҙе кеүек аҡ башлы ғына быҙау тапҡан. Әле ул ял итә. Яҡында. Һуңғараҡ, быҙауы ныҡлап аяҡтарына баҫҡас, ҡыуып алып ҡайтырбыҙ.

Шәүрәнең шатлығы эсенә һыйманы.

– Ҡалай яҡшы булған, ҡайным! Һөйөнсөһөнә – баллап-ҡаймаҡлап бер самауыр сәй!

– Һөйөнсөһөнә берҙе генә битеңдән үптермәһәң, һыйырҙың ҡайҙа торғанын да күрһәтмәйем, – тине Ғариф шаяртып.

– Ҡайны кешегә килешерме икән килененең битенән үбеү? – тип яуапланы Шәүрә батырлана төшөп.

– Шәүрәкәй, – тине Ғариф тулҡынланып, – белһәң ине, минең нисек төндәр буйы һине уйлап, йоҡлай алмай ғазапланғанымды! Һинең күҙҙәреңә бер ҡарар өсөн генә бөтә донъямды фиҙа ҡылыр инем... Был донъяла ниндәй яҡшы нәмә бар, һине шулар менән тиңләп ҡарайым, Шәүрә. Әммә һинән дә гүзәлерәк зат Ер йөҙөндә юҡтыр!

Ғариф Шәүрәнең күҙҙәренә ҡарап, ҡурай моңондай гөрләп торған матур тауышы менән йырлап ебәрҙе:

Шәүрә килен кейгән, ай, еләндең

Итәк осҡайҙары мунсаҡлы.

Айға ла ғына көнгә тиңләмәйем,

Һылыулығың, Шәүрәкәй, шул саҡлы.

Ғарифтың көслө ҡулдарынан ысҡынғыһы килмәне Шәүрәнең. Ҡайныһының мөхәббәт хистәре менән һуғарылған был илаһи йыры уның күңелен иретеп, бөтөнләйгә әсир итте. Был юлы ул ҡайныһынан күҙҙәрен йәшермәне. Ғарифтың йырын дауам иткәндәй, Шәүрәнең дә йөрәгенән моңдар ташып сыҡты:

Сәскә атҡан гөлдәр, ай, баллана.

Бал ҡорттары ҡунып та бал ала.

Болан балаһындай үҫкән ҡыҙ бала

Һөйгән генә булып та алдана.

Шәүрәнең моңло тауышына ҡоштар һайрауынан тынып ҡалған һымаҡ булды. Уның йырын ғүмерендә тәүге тапҡыр ишеткән Ғариф, сихырланған кешеләй, өнһөҙ ҡалды. Улар шулай ҡулға-ҡул тотоношҡан килеш, бер-береһенән күҙҙәрен ала алмай, бер-береһенә ҡарап туя алмай торҙолар. Бер аҙҙан Ғарифтың ялҡын тулы күңеленән тағы бер йыр шишмәләй урғылды:

Алтын ғына булып, ай, ағайым,

Көмөш кенә булып та тамайым.

Шәүрә һылыу, һинең алдарыңда

Шәм филтәһе булып та янайым.

– Ҡуйсы, ҡайным, янма, – тине Шәүрә Ғарифтан һаман күҙҙәрен ала алмай. – Янһаң, миңә ҡалмаҫһың бит... – Ул ҡайныһына һырынды.

– Йә, ярар, һин әйткәсең – янмам. Үҙемде тик һинең өсөн генә һаҡлармын, – тип ярым шаяртып Ғариф Шәүрәне үҙ ҡосағына ҡыҫты. Ҡыҫты ла, уның алланып торған сикәһенән супылдатып үбеп тә алды. – Һин дә минең турала уйлайһыңмы ни, Шәүрәкәй?

– Уйлау ғына түгел, һинең өсөн янып, күмергә әйләнеп барам инде мин, ҡайным, – тине Шәүрә.

– Улай булғас, һин дә үҙеңде минең өсөн һаҡла, йәнем, – тип, Ғариф уны үҙенә тағы ла нығыраҡ ҡыҫты. Шәүрә ҡайныһының күкрәгенә башын, ә Ғариф Шәүрәнең хуш еҫтәр килгән башына сикәһен терәгән килеш, бөтә донъяһын онотоп баҫып торҙолар. Ошо бәхетле минутта Ғариф менән Шәүрә өсөн тирә-яҡта үҙҙәренән башҡа бер нәмә лә юҡ һымаҡ ине. Күңелдәре менән бер-береһенә үтеп инеп, мәңгелеккә кире сыға алмаҫлыҡ булып аҙашты улар. Бындайын да ләззәтле тойғоларҙы улар бығаса бер ҡасан да кисергәндәре юҡ ине ...

Тағы ла күпме шулай онотолоп торорҙар ине, ләкин яҡында ғына һыйыр мөңрәгән тауышҡа һиҫкәнеп киттеләр. Шәүрә көскә Ғарифтың ҡосағынан ысҡынып:

– Ҡуй, ҡайным, ҡәйнәм дә көтә торғандыр, һыйырҙы алып ҡайта һалайым, -тигән булды.

– Беҙҙе осраштырған һыйырҙы, – тип өҫтәне Ғариф. – Ошо көндән алып мин үҙемде Ер йөҙөндә иң бәхетле кеше итеп тоясаҡмын, Шәүрә. Иртәгә тағы ла һыйыр эҙләргә килерһеңме?

– Ул көн һайын юғалып тормаҫ бит?..

– Ә һин уны көн дә ошо яҡҡа ҡыуып ебәр.

– Хәҙер быҙауын ташлап ҡайҙа ғына китһен инде ул. Уның да бит хәҙер үҙенә күрә донъялағы иң ҡәҙерлеһе – безәүкәсе бар. Әйткәндәй, ҡайҙа әле ул Аҡбаш быҙауы менән?

– Әйтмәйем, үҙең эҙләп тап, – тип шаяртты Ғариф.

– Һөйөнсөгә әйткән шартыңды үтәнем бит мин, ҡайным, һин дә үтәргә тейешһең, – тине Шәүрә.

– Үтәүен үтәнең, әммә хаҡты мин түбәнерәк ҡуйғанмын тип уйлай башланым әле, Шәүрәкәй...

– Әй, оятһыҙ ҙа икән һин, ҡайным, – тип Шәүрә уны еңелсә генә этеп ебәрҙе.

– Ҡайны кешене улай этәрергә ярамай, – тип Ғариф етеҙ генә итеп Шәүрәнең биленән эләктереп алды һәм уны ҡосаҡлап, ирендәренән һурып үпте. Шәүрә ҡаршылашманы...

– Ярай, күрһәтәйем инде Аҡбашыңды, – тине Ғариф бер аҙҙан ярһыуын көскә баҫып. Үҙе кеүек үк ярһыуынан йыш-йыш тын ала башлаған Шәүрәне етәкләп, быҙауын ялап торған һыйыр янына алып килде.

Өйгә Шәүрә бик күтәренке кәйеф менән ҡайтып инде.

– Ҡәйнәм, һөйөнсө. Аҡбаш быҙаулаған! Тәрәнүҙәктән табып алып ҡайттым...

– Һөйөнсөһөнә – баллап-ҡаймаҡлап бер самауыр сәй, килен...

Ҡырҙағы яҙғы матур тәбиғәт Ғарифҡа тағы ла гүзәлерәк булып тойолдо. Ҡояш та элеккенән матурыраҡ йылмая, ҡоштар ҙа моңлораҡ, дәртлерәк һайрай. Шәүрә уны ярата! Ошондай шатлыҡлы уйы Ғарифтың башынан сыҡманы. Тиҙерәк өйгә ҡайтып, Шәүрәһен тағы ла күрергә ашҡынды. Ләкин еңгә-бисәһе алдында ул Шәүрәһенә ҡарарға баҙнат итәме ни инде? Шәүрә лә, әлбиттә, ҡәйнә алдында ҡайныһына күтәрелеп ҡарамаясаҡ. Өйҙә уларҙы бер-береһенә яҡын ебәрмәй торған тылсымлы шаршау бар шул...

* * *

Мөслимә еңгә, тирмәләр әҙер. Тап һин әйткәнсә, дүрт тирмә ҡорҙом, – тине Сабир. – Мин үҙем бөгөн малдар менән шунда йәйләүҙә ҡунырға ҡалам. Һеҙ иртәгә күсенеп килһәгеҙ ҙә була. Ғариф ағайым йылҡыларҙы үҙем ҡыуып алып барам тине.

– Ярай, улай булғас, бик шәп булған, – тине Мөслимә. – Юғиһә, бер аҙ һуңлабыраҡ та киттек. Башҡалар йәйләүгә әллә ҡасан уҡ сыҡты инде. Иртәгә, Алла бойорһа, иртүк күсенеп барырбыҙ.

Мөслимә йәйләүгә күсенергә әйберҙәрен йыя башлау ыңғайы менән Шәүрә килененә лә күрһәтмәләр бирҙе:

– Килен, өй ҡаралтыларын, самауыр, ҡаҙан, һауыт-һабаларҙы әҙерләп, төйнәп ҡуйырға кәрәк. Ана, Сәбилә киленгә лә әйт, ярҙамлашһын. Үҙеңдең һәйбәтерәк кейем-һалымыңды ла алырға онотма.

Мейес тирәһендә тәмле еҫтәр сығарып Аҡбаш һыйырҙың ыуыҙ ҡоймағын ҡойоп йөрөгән Шәүрәнең кәйефе яҡшы ине. Әле күптән түгел генә ҡайынлыҡта ҡайныһы менән осрашып һөйләшкәндәрен күҙ алдына килтереп, татлы уйҙарына бирелеп, ҡәйнәһенең ни әйткәнен аңғармайыраҡ ҡалды.

– Әү, ҡәйнәм, нимә тиһең? – тип ҡабатлап һораны.

– Иртәгә йәйләүгә күсенәбеҙ, тим, килен. Бөгөндән әҙерләнеп ҡуйырға кәрәк, – тип нәмәләр алып барырға кәрәклеген ҡабатлап теҙеп әйтеп сыҡты Мөслимә. Үҙе һандығынан кейем-һалымдарын сығара башланы.

Шул арала мейес тирәһендә уралғылап йөрөгән Кәлимулла, ашығып ҡапҡан эҫе ҡоймаҡҡа телен бешереп, ҡысҡырып илап ебәрҙе.

– Әсә-ә-әй, ана киленең утты көслө яғып, ҡоймаҡты эҫе итеп бешергә- ә-ән! Башҡаса улайтһа, айырам мин уны! – Ул күҙҙәрен һөртә-һөртә әсәһе янына килде.

– Ярар, улым, иртәгә йәйләүгә сығабыҙ. Унда ҡоймаҡты ла һалҡын итеп бешерербеҙ, – тип йыуатты Мөслимә улын.

Иртәгеһен таң менән Сәбилә ике арбаға ат екте. Сабиры күп ваҡыт ҡырҙа йөрөгәс, ирҙәр эшенә лә үҙе өйрәнеп алғайны ул. Арбаларҙың береһенә өй ҡаралтылары тейәлде, ә икенсеһенә үҙҙәре ултырып барыр өсөн йомшаҡ кейеҙ, юрғандар түшәнеләр. Бөтә нәмә әҙер булғас, барыһы ла өйгә инеп урындыҡҡа теҙелешеп ултырҙы. Мөслимә доға ҡылды.

– Йәгеҙ, балалар, хәйерле сәғәттә, – тине ул урынынан ҡуҙғалып. – Атаһы ла йылҡыларҙы тауҙан төшөрә торғандыр инде. «Һеҙ юлға сығыуға төшөрөп еткерермен», тигәйне...

Алдағы арбаға Мөслимә үҙе менеп ултырҙы. Шәүрә, ат ҡыуып барырға тейеш булғанлыҡтан, уң яҡтан урын алды. Ә уларҙың уртаһында бәләкәй Кәлимуллаға урын табылды. Йөк тейәлгән арбаға Сәбилә урынлашты. Уның янында туҡтауһыҙ тәтелдәгән, әленән-әле Кәлимуллаға телен күрһәтеп эләкләшеп барған өс йәшлек Мөхәммәткә лә урын табылды. Улар әкрен генә ҡуҙғалып китте.

Йәйләүселәр юлда үҙ-ара һөйләшмәне тиерлек. Һәр кемдең башында үҙ уйы ине. Тик Кәлимулла үҙенең сираттағы һорауҙары менән уларҙың уйҙарын бүлдерҙе.

– Әсәй, ул йәйләүҙә балыҡ бармы икән?

– Барҙыр, улым, нишләп булмаһын ти. Һаҡмарҙың бөтә урыны ла балыҡҡа бай бит, – тине әсәһе.

– Әсәй, мин һинең тирмәңдә йоҡлармын, яраймы?

– Ә атайың ҡайҙа йоҡлар?

– Уны киленең менән һалырбыҙ.

– Ни өсөн улай тип әйтәһең? – тип көлдө килененең сикәһе алһыуланғанын күҙенең ҡырыйы менән генә шәйләп алған Мөслимә.

– Ә мин һинең менән әллә ҡасандан уҡ йоҡлағаным юҡ, әсәй, – тине Кәлимулла ғәҙәтенсә танау эсен соҡой-соҡой. – Киленең төндә йоҡлағанда һаташып һөйләнә лә, мин йоҡлай алмайым.

– Нимә тип һөйләнә һуң? – тине әсәһе көлөп.

– Үткән төндә киленең «Ҡайным, кил миңә», тип мине һығып үлтерә яҙҙы. Нишләп мин уға «ҡайны» булайым ти... У-ух, – тип Кәлимулла осло нәҙек терһәге менән янындағы Шәүрәгә төртөп алды.

Уларҙың һөйләшкәнен тыңлап барған Шәүрә оялышынан ҡыҙарып, шыбыр тиргә батты. Ни әйтергә лә белмәне. Бәхеткә ҡаршы, ҡәйнәһе уның ошо уңайһыҙ хәлен төҙәтеп ебәрергә ашыҡты:

– Кит, юҡты һөйләп ултырма, улым. Үҙең һаташып төш күргәнһеңдер.

Кәлимулла, әлбиттә, ысынбарлыҡты һөйләй. Шәүрә менән Ғариф бер-береһенә булған мөнәсәбәтен нисек кенә белдермәҫкә тырышмаһын, байтаҡ ҡына донъя тәжрибәһе булған Мөслимәнән барыбер бер ни ҙә йәшерә алмайҙар.

Йәштәрҙең кисерештәрен аңлай Мөслимә, уларға тик яҡшылыҡ теләй. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа бик һирәк кенә осрай торған ошондай иҫ киткес яҡшы сифатты, бәхеткә күрә, Аллаһы Тәғәлә Мөслимәгә биргән. Ғариф менән Шәүрәнең араһындағы мөнәсәбәтте башҡа кешеләр һиҙеп ҡалмаһын өсөн айырыуса борсола ул. Был ғашиҡтарҙы кеше күҙенән алыҫыраҡ алып китеү теләге быйыл йәйләүгә сығыуҙарының төп сәбәптәренең береһе булып тора ла инде.

Шәүрә оялышынан ҡәйнәһенә күтәрелеп ҡарарға ҡыйманы.

– Ни өсөн улай тынып ҡалдың, килен? Әллә йәйләүгә сыҡҡың килмәйме? – тине Мөслимә, Шәүрәнең күңелен күтәрергә тырышып. Үҙе арба келтерләгән ыңғайға матур көйгә һалып йырлап ебәрҙе:

Урал урмандары шау-шыу итә

Ҡиблаларҙан елдәр иҫкәндә.

Кешәнәшә дарья йылҡы малдар

Йәмле йәйләүҙәргә күскәндә...

– Ана-а-а, тауҙан йылҡыларын ҡыуып атаһы ла төшөп килә.

Мөслимә килене менән нисек кенә һөйләшергә тырышып ҡараһа ла, Шәүрәнең уға ҡайтарып берәй ни әйтергә баҙнаты етмәне. Шундай яҡшы күңелле ҡәйнәһе алдында ул үҙен сикһеҙ ғәйепле итеп тоя ине...

Алда, боролоп-боролоп аҡҡан һаҡмар үҙәнендә, ағарып ултырған дүрт тирмә өйө күренде. Тәүҙәрәк Сабир тирмәне өсәү итеп ҡорорға уйлағайны. Ғариф менән Мөслимәгә, Шәүрә менән Кәлимуллаға һәм тағы бер бәләкәйерәк тирмәне – ялсылар өсөн. Ләкин байбисә уға дүртенсеһен дә ҡороп ҡуйырға ҡушты. «Атаһы өсөн айырым тирмә булырға тейеш. Ир кешегә ир-ат, тиң-тоштары килеүе бар. Ҡатын-ҡыҙға ирҙәр менән ултырыу килешмәгән ваҡыттар була...» тигәйне Мөслимә.

Улар менән йәнәш кенә тигәндәй, йылҡы өйөрөн ҡыуып Ғариф үҙе барҙы. Ат өҫтөндә уның бик ыҡсым итеп ултырыуы үҙенә килешеп кенә тора. Ялан яңғыратып һирәк-һаяҡ һыҙғырғылап та ебәрә, йәиһә «Йә, малҡай!» тип ирәбе генә тауышланып атын тиҙләтә. Ғарифтың яғына ҡарамаҫҡа тырышһа ла, Шәүрә уның йөрәк тибешенә ҡәҙәр ишеткәндәй булып барҙы, һөйгәненең һәр хәрәкәте, һәр өнө ифрат та яғымлы булып тойолдо Шәүрәгә. Ғәҙәттә бар кешелә лә була торған етешһеҙлектәрҙең береһен дә үҙенең ҡайныһында күрмәне. Ҡайныһы уның өсөн барлыҡ кәмселектәрҙән азат булған фәрештә һымаҡ тойолдо. Яратҡан кешеңде тик яҡшы яҡтан ғына күрһәтә торған тылсымлы күҙлек кейҙерә икән ул мөхәббәт. Шул күҙлек бер ҡасан да ватылмаһын ине. Ул саҡта бөтә кешеләр ҙә бер-береһенә ҡарата һөйөү хистәрен һүндермәй, ғүмер буйы бәхетле йәшәрҙәр ине.

Һәр төрлө уйҙарына сумған Шәүрә тирмәләр янына килеп еткәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалды. Ылауҙар килә ятҡанын әллә ҡайҙан күреп йөрөгән Сабир, һарыҡ көтөүен яҡынға өйөрөп ҡуйып, йәйләүселәрҙе ҡаршы алып тора ине.

– Тирмәләр бер-береһенә бик яҡын булмағанмы, Мөслимә еңгә? – тип һораша-һораша, бер ыңғайҙан байбисәнең хуплау һүҙҙәренә лә өмөт итеп, ылау аттарын туғара ла башланы.

– Юҡ, самай ғына булған. Тик Ғариф ағаңдың тирмәһен бынан арыраҡ, анау ҡыуаҡ артынараҡ ҡуйырға кәрәк ине.

– Ярар, еңгә, уны күсереүе ауыр булмаҫ, – тип аттарын туғарып бөткән Сабир ситтәге тирмәнең кейеҙҙәрен тағата ла башланы.

Күп тә үтмәй, Ғарифтың тирмәһе ҡыуаҡ артында тора ине инде.

Оҙаҡламай тышта аҫылған ҡаҙанда йәш һимеҙ тәкә ите бешә башланы. Тәмле ит еҫе бөтә яланға таралды, иртәнән бирле ашамай ҡырҙа йөрөгән Ғарифтың танауын ҡытыҡланы...

Йәйләүгә күсеп килгәндән алып бер-нисә көн дә үтеп китте. Бында ла һәр кем үҙ эше менән булышты. Кәлимулла ыштан балаҡтарын төйөп балыҡ һөҙҙө. Кескәй Мөхәммәт күбеһенсә уның тирәһендә уралғыланы. Йыбырҙашҡан селбәрәләрҙе күреп, ҡулдарын сәпәкәйләп, ихлас күңелдән ҡыуанды ул. Шәүрә күпселектә ҡаҙан тирәһендә йөрөнө. Бешеренергә бигерәк тә ярата ул. Ҡайһы саҡта Сәбиләгә бейә, һыйыр һауыша. Ә ҡымыҙҙы Мөслимә үҙе яһаны. Бер төн эсендә әллә нисә мәртәбә уянып, йыбанмайынса, күнәсектәге ҡымыҙҙы ғыжлатып бешеп ала. «Шулайтмайынса, ҡымыҙ тигәнең айран ғына була ул», ти Мөслимә. Кәлимулла мыжый башлағас, әсәһе уны үҙенең тирмәһенә алды.

Шәүрә аулаҡта үҙе бер тирмәлә йоҡланы. Кәлимулланы үҙе янында ҡалырға өгөтләп торманы. Ғариф та үҙенең ситтәрәк торған тирмәһендә яңғыҙы төнәп йөрөнө. Мөнәсәбәттәрен Мөслимәнең һиҙеп ҡалыуынан шикләнделәр. Бер-береһен уйлап, икеһе ике тирмәлә төндәр буйы йоҡоһоҙ борғоланып яттылар. Ни өсөн Мөслимә тирмәләрҙе шулай ҡорҙорғанын аңламайҙармы икән ни улар?

Бер көндө, кискә табан, Мөслимә ағас туҫтаҡҡа әсе ҡымыҙ һалып, Шәүрәне үҙ тирмәһенә саҡырып алды.

– Бар әле, килен, ҡайныңа ҡымыҙ алып барып эсерсе. Моғайын, ҡырҙан һыуһап ҡайтҡандыр, – тине ул. – Йә үҙе минең тирмәгә инергә ҡурҡа әллә...

– Инергә рөхсәтме, ҡайным? – тине мөлдөрәмә ҡымыҙ тулы һауыт тотҡан Шәүрә Ғарифтың тирмә ауыҙы янына килгәс.

– Ә, Шәүрә килен, әйҙүк, рәхим ит, – тип яҡты йөҙ менән ихлас ҡаршы алды уны Ғариф.

– Ҡәйнәм һиңә ҡымыҙ ебәрҙе, – Шәүрә бер аҙ оялғандай, яулыҡ осо менән битен яртылаш йәшерҙе. – Һыуһағандыр ҡайның, ти.

– Һыуһамаған ҡайҙа инде ул, килен, үтә лә һыуһаным, – тине Ғариф уға мут йылмайып. Иҙәнгә түшәлгән күпмә өҫтөндә ҡаҡ салҡанан ятҡан еренән ҡалҡынып ултырҙы. – Ҡана, килен...

Ғариф үҙенә һуҙылған туҫтаҡты алды һәм Шәүрәнән күҙҙәрен алмайынса, бер тынала ҡымыҙҙы эсеп бөттө. Бушаған һауытты килененә кире биргән ыңғайға уның биленән кинәт кенә ике ҡуллап тотоп алды. Тағы ла унын күҙҙәренә ҡарап, тын ғына йырлап ебәрҙе:

Шәүрә килен, кейгән еләнеңдең

Итәк осҡайҙары суғы оҙон...

Сәсәнлек һәләтенә эйә булған Шәүрә, тирә-яғына күҙ ташлай һалып алды ла, Ғарифтың йырын өҙмәйенсә генә дауам итте:

Көндөҙҙәрен йөҙөм, ай, ояла.

Һөйләшербеҙ, ҡайным, төн оҙон.

– Ни ишетәм мин, килен, – тине Ғариф тулҡынланып. – Тимәк, беҙ бөгөн төнөн осрашып һөйләшә аласаҡбыҙ?!

– Ҡәйнәм һиҙеп ҡалмаһа...

– Беләһеңме, Шәүрәкәй, минең еңгәмдең ниндәй яҡшы кеше икәнен! Ул беҙҙең аралағы мөнәсәбәтте әллә ҡасандан уҡ һиҙеп йөрөй, әммә үҙе белмәмешкә һалыша. Миңә ошо тирмәне лә айырым урынға, тик һинең менән осрашып йөрөй алһын өсөн генә яһатҡан, моғайын. Һине лә бөгөн ул миңә юрый ебәргәндер. Һәр хәлдә, минең күңелем шулай тоя. Бисәм булып һаналһа ла, ысында иһә, ул миңә еңгәй генә бит. Беҙ быны икебеҙ генә беләбеҙ. Ир-ҡатын булып беҙ еңгәм менән бер ваҡытта ла йәшәмәнек, Шәүрәкәй!

– Ысынлаптамы, ҡайным?

– Ысынлап та, йәнем! – Ғариф Шәүрәне үҙенә яҡыныраҡ тартты.

– Ҡуйсы, ҡайным, мин хәҙер китәйем инде, – тип Шәүрә, еңелсә генә этенеп, Ғарифтың ҡосағынан ысҡынды.

– Улайһа, төнөн килерһеңме, Шәүрәкәй?

– Килермен, ҡайным.

– Вәғәҙәме? – тине ҡайныһы.

– Вәғәҙә, – тине килене һәм тирмәнән сығып йүгерҙе.

Киске аштан һуң Ғариф үҙенә урын тапмайса, унда-бында йөрөнө, ятып та ҡараны, ләкин бер ҙә тыныслана алманы. Янына иң яҡын күргән кешеһе килер кисте нисек тынысланһын инде? Бөгөн уға Шәүрәһе киләсәк! Ошо төн өсөн Ғариф йәнен фиҙа ҡылырға әҙер. Хатта айҙы һәм ҡояшты, йондоҙҙарҙы алып бирәсәк ул бөгөн Шәүрәкәйенә...

Төн уртаһы етеп, тамам ҡараңғы төшкәс, тирмә янында үлән ҡыштырҙағандай булды. Ғарифтың унһыҙ ҙа урынынан сығып барған йөрәге дөпөлдәп, тағы ла нығыраҡ тибә башланы. Тирмә ишеген ҡайырып ҡараны. Ишек янына туҡал кәзә килеп ятҡан икән. Ғариф уфтанып ҡуйҙы. Өҙөлөп көткәндә шундайын да оҙаҡ үтә икән был ваҡыт тигәндәре... Ике ҡатлап түшәлгән күпмә өҫтөнә ятып, төрлө татлы уйҙар уйлай-уйлай, үҙенең бәхетен көтә башланы. Шәүрәһен тәү күргән ваҡытты иҫләне. Унан ташҡын һыуҙан нисек күнәген алып сығып, тәүге тапҡыр һөйгәненең күҙҙәренә туя алмайынса ҡарағанын күҙ алдына килтерҙе... Тәрәнүҙәк... Шундай ләззәтле уйҙарына бирелеп, нисек күҙҙәре йомолоп йоҡоға киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды Ғариф.

Ниҙер рәхәтләндереп сикәһенә тейгәнгә уянып китте ул. Ҡараңғыла битенән иркәләп һыйпаған ҡулдарҙы ҡапшап тотоп алды.

– Һинме, был, Шәүрәкәй? – тине тулҡынланып.

– Эйе, мин, – тине Шәүрә.

– Килдеңме, йәнем? – тине Ғариф уны үҙенә тартып.

– Килдем, бәғрем, – тине Шәүрә ҡаршылашмай.

– Донъяла иң гүзәлләрҙән дә гүзәле – һин, Шәүрәкәй! – тип шыбырҙаны Ғариф уның ҡолағына.

– Һин дә, йәнем!

– Ер йөҙөндә иң затлыһы – һин, Шәүрәкәй!

– Һин дә, бәғрем!

– Донъяла иң татлыһы – һин, Шәүрәкәй! – Ғариф уның ирендәренән үпте.

Шәүрә башҡа һүҙ әйтә алманы, хәлһеҙләнеп, Ғарифтың түшәгенә ауҙы...

Ошо төндә улар Ер йөҙөндәге иң бәхетле кешеләр ине. Икеһе лә үҙ ғүмерендә тәүге тапҡыр иң ләззәтле тойғолар кисерҙе, бер-береһен һөйөп туя алманы.

Шәүрә таң беленгәс кенә Ғарифының ҡосағынан көскә айырылып, үҙенең тирмәһенә ҡайтып китте. Төндө йоҡоһоҙ үткәреүенә ҡарамаҫтан, уның йөҙөндә һүнмәҫ шатлыҡ балҡый ине. Ул бөгөн йән һөйгәне менән ҡауышты! Шунан да олораҡ бәхет булыуы мөмкинме һуң?! Ниндәй ҙур бәхет ул – һөйөү һәм һөйөлөү!

Ул йоҡларға ятып та торманы, бер аҙ иртәрәк булһа ла, күнәктәрен алып, һыйырҙарҙы һауа башланы. Иртәнге тәһәрәткә сыҡҡан Мөслимә:

– Ҡалай иртә торғанһың, килен. Әҙерәк йоҡлай бирһәңсе... – тине.

– Йоҡлап булмайсы, ҡәйнәм. Хәҙер таң да атып килә инде...

– Һә-әй, килен, һинең кеүек килен саҡта мин тағы ла бер аҙ серем итеп алырға ине, таң атмайыраҡ торһон ине, тип теләй инем. Ә һин йоҡлай алмайым, тигән булаһың...

Килененең ни өсөн «йоҡлай алмағанын» Мөслимә, әлбиттә, һиҙенә ине. Шәүрә менән Ғарифтың ҡараштары бергә осрашҡан сағын да күргеләгәне бар Мөслимәнең. Ул ҡараштарҙа ҡасандыр йәш ваҡытында Мөслимәгә лә таныш булған, һис кемден дә йәшереп булмай торған һөйөү сатҡылары бар... «Эй, хоҙайым, шул Шәүрәгә ҡәйнә булыу урынына, килендәш кенә булып, серләшеп кенә ултыраһы ине лә бит», тип уйланы Мөслимә.

* * *

Мөмкинлек булған һайын Шәүрә менән Ғариф осраша торҙолар. Улар хәҙер төндә генә түгел, ҡайһы саҡтарҙа көндөҙ ҙә осраша. Уларҙын бер-береһеҙ йәшәй алмағандарын Сабир менән Сәбилә лә асыҡ белә ине. Бер көн Кәлимулла әсәһенә ҡайтып, үҙенең сираттағы мәҙәк хәбәрен һөйләй һалды:

– Әсәй, бая атайымдың тирмәһендә атай менән киленең һуғыштылар.

– Бәй, нисек һуғышһындар ти?

– Эйе, ысынлап та һуғыштылар, – тине Кәлимулла етди төҫ менән. – Атайым уның ауыҙын тешләгән дә, ысҡындырмай. Әлдә мин барып индем. Юғиһә, ул киленеңдең берәй ерен имгәтеүе бар ине...

– Ярай, улым, уға иғтибар бирмә, – тигән булды әсәһе. – Атайың ысынлап түгел, ә шаяртып ҡына тешләшкән. Моғайын, Шәүрә килен уға асыуланмағандыр.

– Асыуланмаған ҡайҙа ул! Киленең атайыма бик ныҡ асыуланды. Асыуынан, үҙе лә атайымды ике ҡуллап ҡыҫып, ныҡ итеп тешләне. Мине күргәс, оялышынан тышҡа сығып йүгерҙе.

– Ярар, улым, ярашырҙар әле. – Мөслимә улының башынан һыйпаны.

– Ярай әле, әсәй, мин һинең менән йоҡлайым, эйе бит. Юғиһә, киленең мине лә тешләп бөткән булыр ине. – Кәлимулла әсәһенә һырынды.

– Шулай шул, улым...

Мөслимә уйға батты. Ни хәл итһен инде, меҫкен Шәүрә килен дә, Мөслимәнең үҙе кеүек, иҫке ғөрөф-ғәҙәттәрҙең меңәрләгән ҡорбандарының береһе бит... Үҙенең сәскәләй йәш сағын иҫләне. Бөтә яҡын-тирәлә иң һылыу ҡыҙ тигән даны сыҡҡан Мөслимәнең ата-әсәһе, уға ҡалһа, иң ярлы кешеләр ине. Күрше ауылдан Мөрсәлим байҙың улы Йәрмөхәммәт Мөслимә өсөн йән атып йөрөгәйне. Ул ғына ла түгел, Мөслимә лә уны өҙөлөп ярата ине. Хатта уңайын табып, ҡауышырға һүҙ ҡуйышып та ҡуйғайнылар. Әммә, ҙур үкенескә ҡаршы, Йәрмөхәммәттең туғандары, айырыуса ата-әсәһе, уларҙың никахына ҡырҡа ҡаршы булды. Уға, үҙ ихтыярынан тыш, ултырған ҡарт ҡыҙҙы алып бирҙеләр. Йәрмөхәммәттән күпкә оло булған кәләшенең ата-әсәләре бик бай кешеләр ине шул... Ҡоро һылыулығың булыу менәнме... Ҡайғыһынан иланы-иланы ла, күңеле һөймәһә лә, Ғәлләмитдин килеп һоратҡас та, ҡаршылашып тормайынса, шуға сыҡты ла китте. Бәхет бер булмаһа – булмай икән... Ғәлләмдән сирле баланан башҡа рәте булманы. Етмәһә, әле ҡартайып та өлгөрмәгән көйө гүр эйәһе булды...

...Берҙән-бер туғаны Шәрифйән дә бик йәшләй мәрхүм булғас, исмаһам, яңғыҙ ҡалған Шәүрә килене бәхетле булһа ине, тип теләй ине Мөслимә. Эй, Шәүрә... Һуңғы осорҙа килененең йыш ҡына әсе ҡорот, ҡуҙғалаҡ һымаҡ нәмәләр ашай башлағаны уның иғтибарынан ситтә ҡалманы. Эйе, Шәүрәнең йөккә уҙыуы ла бик ихтимал... Килене ауырға ҡала күрһә, әлбиттә, тиҙҙән бар ауылға мәғлүм буласаҡ. Кәлимулланан ауырлы тип уйламаҫтар бит? Шул ваҡытта Ғариф менән Шәүрә нишләрҙәр?.. Ауыл халҡы уларҙы һәләк итеүе лә бар бит!.. Йәштәр өсөн Мөслимәнең йөрәге һыҙланы. Эйе, һис кисекмәҫтән, йәйләү бөтмәҫ элек, Шәүрә килен менән асыҡтан-асыҡ һөйләшеп алырға кәрәк. Ниндәй ҙә булһа берәй сара уйлап табырға... Һис кисекмәҫтән...

* * *

Бер көн Мөслимә Шәүрәне үҙенең тирмәһенә саҡырып алды. Килене менән сәй эскән арала, бик тыныс ҡиәфәттә, үҙен байтаҡтай борсоп торған һорауын бирҙе:

– Аулаҡта ғына үҙеңдән һорайым тип уйлап йөрөй инем әле, килен. Үҙ тәнеңдә бер ниндәй ҙә үҙгәреш тойғоламайһыңмы?

– Ниңә улай тип һорайһың, ҡәйнәм? – тип һорауға һорау биргән Шәүрәнең биттәре яңы ҡалҡып килгән ҡояштай ҡып-ҡыҙыл булды.

– Ниңә тип ни, мин бит – донъя күргән кеше, килен. Барыһын да һиҙеп йөрөйөм. Һинең әсеһерәп йөрөгәнеңде лә күрәм...

Шәүрә тамам ҡаушап төштө, ҡәйнәһенә ни әйтергә лә белмәне. Оялышынан ике бите уттай янды, тәндәре зымырҙап, эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Әллә ҡәйнәһе ғауға күтәрергә уйланымы?

Мөслимә һаман да әлеге тыныслығы менән дауам итте:

– Нисек кенә йәшерергә тырышһаң да, беҙ ҡапсыҡта ятмай ул. Ғариф ҡәйнеш менән үҙ-ара мөнәсәбәтегеҙҙе әллә ҡасандан уҡ һиҙеп-белеп йөрөйөм. Ошоғаса күрмәмешкә һалышап йөрөһәм дә, хәҙер мәсьәләне уртаға һалып хәл итергә ваҡыт етте, килен. Иң беренсе нәүбәттә шуны әйткем килә: мин һеҙҙең икегеҙҙе лә ошо донъяла бәхетле итеп күрергә теләйем. Һеҙ кеше-маҙарға күренмәйенсә осраша алһын өсөн мин быйыл һеҙҙе ошо йәйләүгә алып килдем. Ғариф ҡәйнешкә лә тирмәне бынан алыҫыраҡ итеп, айырым урынға ҡорҙорттом. Бәлки, киленкәйем, минең ошо эштәрем һиңә бик сәйер ҙә тойолор, әммә мин ихлас күңел менән, йөрәгем һәм намыҫым бойорғанды эшләнем. Һеҙ минән һис тә шикләнмәгеҙ. Ғариф ҡәйнешкә мин ғүмер буйы тик еңгә генә булып ҡаласаҡмын. Аллаһ бойорһа, һеҙҙең Ғариф менән бергә булыуығыҙға мөмкин тиклем булышлыҡ та итәсәкмен. Әле бына һин бәпәйгә уҙғанһыңдыр, тигән уй мине борсой башланы, килен. – Мөслимә Шәүрәне ҡосаҡлап алды. Шәүрә хас та бала һымаҡ, үкһей-үкһей ҡәйнәһенең ҡосағына һыйынды.

– Эй, ҡәйнәм! Әүлиәһеңдер һин! Һинең һымаҡ яҡшы кешеләр юҡтыр был донъяла. Эйе, ҡәйнәм, Ғариф менән беҙ бер-беребеҙҙе ысынлап та өҙөлөп яратабыҙ. Ни хәлдәр генә итәйек икән һуң? Етмәһә, мин, үҙең әйтмешләй, ауырлымын, буғай, – тине Шәүрә ҡәйнәһенең күкрәгенә йәшкә мансылған битен терәп. Мөслимә лә күҙ йәштәрен тыя алманы...

– Беҙгә был көйө ауылға ҡайтырға ярамай, килен, – тине Мөслимә бер аҙ тынысланғас. – Әйҙәгеҙ, бөгөн кискә барыбыҙ ҙа йыйылып кәңәшләшәйек. Бәлки, берәй нәмәһен уйлап табырбыҙ. Сабирға әйт, көтөүҙән һимеҙерәгенән ҡарап, берәй тәкәне һуйһын. Сәбилә килен менән ашҡа ла килһендәр...

Киске ашҡа барыһы ла Мөслимәнең тирмәһенә йыйылды. Байбисә ҡунаҡтарын ҡыҫтап-ҡыҫтап тәмле бишбармаҡ менән һыйланы. Бишбармаҡ ашалып бөткәс, сөм түҫтаҡты бер-береһенә сиратлап күсереп, ҡоротло һурпа эстеләр. Һурпа эскәндән һуң, хужабикә һәр береһен йөрәктәргә ятып торған әсе ҡымыҙ менән һыйларға тотондо. Бер аҙ ҡымыҙ эсеп алғас, Мөслимә моңһоу көйгә һалып йырлап ебәрҙе:

Йүгереп кенә йөрөп үрттәр һалдым

Ирәндеккәй тауҙың үренә.

Үткән генә ғүмер зая үтте,

Бәхет бирһен ҡалған ғүмергә...

Уның йырын барыһы ла тын да алмай тыңланы. Иғтибарлыраҡтары сыра яҡтыһында Ғарифтың күҙҙәренә йәш килгәнен дә байҡағандыр, моғайын. Аш мәжлесендә, күбеһенсә, Мөслимә үҙе һөйләне. Һүҙҙәр мал-тыуар хаҡында, бесән мәле яҡынлашыуы, ғөмүмән, көндәлек хужалыҡ эштәр тураһында барҙы. Унан көн торошона күсте. Уға ара-тирә Сабир менән Сәбилә һүҙ ҡушҡыланы. Аш мәлендәге һис тә әһәмиәте булмаған был һөйләшеүҙәргә Шәүрә менән Ғариф ҡушылманы, тиерлек. Ҡыйыуһыҙ бала-саға һымаҡ, улар бер-береһенә лә, башҡаларға ла күтәрелеп ҡарарға, йә һүҙ ҡушырға баҙнат итмәй ултырҙылар. Дөрөҫөрәге, башҡаларҙан улар бик ныҡ ояла ине.

Ҡунаҡтар туйып, башҡа һөйләшер һүҙҙәр ҙә ҡалмағас, барыһы ла тик Мөслимәгә төбәлде. Хәҙер ул ни әйтәсәген барыһы ла тиерлек һиҙә ине инде. Шуға күрә, ҡунаҡтар, бер аҙ эске көсөргәнеш, тулҡынланыу кисереп, хужабикәнең ни әйтерен көттө. Тик ситтә кескәй Мөхәммәтте ҡытыҡлап, көлдөрөп уйнатҡан Кәлимулла өсөн генә был табындың башҡаса әһәмиәте ҡалманы.

– Балаларым, – тип әсәләрсә һүҙ башланы етди төҫ алған Мөслимә Ғариф менән Шәүрәгә ҡарап, – һеҙҙе бәхетле итер өсөн ни генә эшләргә икән миңә? Үкенескә ҡаршы, беҙҙең борондан килгән ғөрөф-ғәҙәттәрҙең талабы буйынса, һеҙҙең бер нисек тә, бер ҡасан да бергә булырға хоҡуғығыҙ юҡ...

Мәсьәләнең тап елегенән тотоп башлаған Мөслимәнең был һүҙҙәре иң тәүҙә уны тыңлап ултырыусыларҙың йәндәренә үтеп инеп, уларҙың йөрәген йыш-йыш тибергә мәжбүр итте. Бер ни ҙә өндәшмәй, хужабикәнең артабан ни әйтерен көттөләр. Ни өсөндөр, улар хәҙерге мәлдә Мөслимәне үҙҙәренең ҡотҡарыусыһы, юл күрһәтеүсеһе итеп күрҙе, унан ниҙер өмөт итте.

– Һеҙҙең бер-берегеҙҙән башҡа йәшәй алмағанығыҙҙы мин аңлап торам. Мин генә лә түгел, Сабир менән Сәбилә лә был хаҡта белеүҙәренә шигем юҡ... Бәхетебеҙгә күрә, бына ошо кешеләрҙән башҡа бер кемгә лә был хәл мәғлүм түгел. Әгәр ҙә ауылда был турала белеп ҡалһалар, шәриғәт хөкөмө буйынса, һеҙҙе зинасылыҡта ғәйепләп, ошо яҡты донъяла йәшәүҙән мәхрүм итәсәктәр. Ә һеҙ, балаларым, әле генә тормоштоң тәмен татып йәшәй башлаған кешеләр, – Мөслимә күҙҙәренә мөлдөрәп сыҡҡан йәшен яулыҡ осо менән һөртөп алды. – Аллаһы Тәғәлә үҙҙәренә насип ҡылған саф мөхәббәтте кешеләр ниндәйҙер саралар менән һаҡлап алып ҡалырға тейеш. Бына шуның өсөн кәңәшкә йыйҙым да инде мин һеҙҙе.

Барыһы ла тынып ҡалды. Ғариф менән Шәүрәнең яҙмышына һис тә битараф булмаған Сәбилә бер аҙҙан:

– Мөслимә еңгә, әгәр ҙә Сәмиғулла ҡайнағаға барып кәңәшләшеп ҡарағанда, нисегерәк булыр икән? Ғариф ҡайнағаның атаһы бит ул, бәлки, ғәзиз улының хәлен аңлар... – тигән булды.

– Юҡ, килен, ҡайныма кәңәш итеү тураһында уйларға ла ярамай. Мин бит уны бик яҡшы беләм. Ул үҙе иң беренсе булып ауыл халҡынан балаларын хөкөмгә тарттырыуҙа талап итәсәк, – тине Мөслимә.

– Мин Ғариф менән Шәүрәгә бик алыҫҡа – Һаҡмар түбәненә, был тирәләге кеше күрмәгән ерҙәргә китергә кәңәш итәм, – тине Сабир бер аҙ уйланып ултырғандан һуң. – Башҡаса бер ниндәй ҙә сара күрмәйем. Әгәр мәсьәләне шулай хәл итһәк, үҙем малдарын ҡыуып алып барышыр инем. Тик уларҙың ҡайһы яҡҡа киткәнен һис кем белергә тейеш түгел. Быны барыбыҙ ҙа оло сер итеп һаҡларға тейешбеҙ. Сәмиғулла олатай менән Мәҙинә инәйгә «ҡасып киткәндәр», тиербеҙ ҙә ҡуйырбыҙ.

Был тәҡдим Мөслимәгә оҡшаны. Ысынлап та, башҡа сара юҡ ине. Ғариф бер ни ҙә өндәшмәй, уйланып ултырҙы. Әсәһе йәл ине уға. Ғүмер буйы атаһына бер һүҙһеҙ буйһоноп йәшәгән әсәһен бигерәк ҡыҙғанды ул. Шул уҡ ваҡытта Шәүрәһе менән бәхетле тормош ҡорорға хыяллана ине. «Йә инде, Ғариф, – тип үҙ-үҙен тынысландырырға тырышты ул, – әсә кеше аңлар әле. Әсә күңеле сикһеҙ киң бит ул, әсә кеше бар нәмәне лә кисерә... Үҙең тураһында ғына ла түгел, Шәүрәңде, уның ҡорһағында ятҡан буласаҡ балаңдың бәхетен уйла!»

– Сабирҙың тәҡдименә мин риза, – тине Ғариф, ахырҙа. – Мөслимә еңгә, һинең изгелекле, донъяла иң ғәҙел кеше икәнеңде белмәй йөрөгәнем өсөн мине ғәфү ит. Ер йөҙөндә тик һинең кеүек кешеләр генә булһа, был донъя ниндәй гүзәл булыр ине, еңгә!

– Һинһеҙ нисек йәшәребеҙҙе күҙ алдына килтерә алмайым, ҡәйнәм, – тип Шәүрә Мөслимәне ҡосаҡлап алды. – Мең-мең рәхмәт һиңә, ҡәйнәм!

– Бәхетле генә булығыҙ инде, балаҡ-айҙар. – Яулыҡ осо менән битен ҡаплаған Мөслимә ирекһеҙҙән эркелеп сыҡҡан күҙ йәштәрен йәшерә алманы. Бер аҙ тынысланғас, күҙҙәрен һөрткөләп алды ла дауам итте: – Ошо көндән алып миңә «ҡәйнәм» тип өндәшмәһәң дә ярар ине лә ул, килен. Бөгөндән мин үҙеңә апһын булырмын, тип тә әйтергә булыр ине... Әммә...

Барыһы ла һораулы ҡараш менән Мөслимәгә баҡты.

– Әммә, – тип ҡабатланы Мөслимә, – һеҙҙең никахығыҙҙы хәләлләп ҡуйырға беҙ Аллаһы Тәғәлә алдында бурыслыбыҙ. Бына быныһы – тағы бер ҡатмарлы мәсьәлә... Йәғни, мулланан никах уҡытмай тороп, Аллаһы алдында һеҙҙе оло гонаһлы иткем килмәй. Никахһыҙ йәшәгән бәндәләр ғүмер буйы зина ҡылып йәшәгәндәрҙән һанала. Шуның өсөн дә, балаларым, теләһәк-теләмәһәк тә, был серҙе кемгәлер асырға мәжбүр буласаҡбыҙ. Бына ошо мулла мәсьәләһе мине бигерәк борсой, балалар... Ни уйларға ла, ни кәңәш итергә лә белмәйем...

– Тап ошо мәсьәләне хәл итерҙәй ышаныслы кеше беҙҙә бар, еңгә, – тип һүҙгә ҡушылды Ғариф.

Шәүрә менән Мөслимә өмөт менән Ғарифҡа баҡтылар.

– Эйе, ундай мулла бар, – тине Ғариф. – Уны барығыҙ ҙа бик яҡшы белә. Ул – Әхмәдулла ағай.

– Бәй, яҙ башында уҡ абыстайы менән ауылдан күсеп китте бит ул, – тине Мөслимә. – Икенсенән, муллалар барыһы ла берҙер инде...

– Улай тимә, еңгә, – тине Ғариф. Мин ул Әхмәдулла ағай менән һөйләшеп тә ултырғаным бар. Бик уҡымышлы кеше. Шәриғәт закуны буйынса, еңгә, һинең менән минең һәм Кәлимулла менән Шәүрәнең никахтары дөрөҫ булмай, тине ул миңә. Ул һинең менән миңә мәжбүри никах уҡыуҙан ҡырҡа баш тартҡан кеше... Тыуған ауылына – Фәйзуллаға күсенеп китергә йыйына ине ул, буғай....

* * *

Иртәгәһен иртүк Фәйзулла ауылына килеп еткән Ғарифтың йомошон тыңлап бөткәс, Әхмәдулла мулла һис икеләнеп, йә иһә ялындырып торманы.

– Бына был никахты, ҡустым, ысын күңелемдән уҡыясаҡмын иншаллаһ, -тине мулла юлға йыйына-йыйына. – Аллаһы Тәғәлә һис тә бәндәләренә ҡайғы-хәсрәттә йәшәрлек талаптар ҡуймаған. Бер-береңде яратып, хөрмәт итеп, күңелең тартҡан кешең менән ҡауышырға ҡушҡан. Тик, үкенескә ҡаршы, халҡыбыҙҙа борондан килгән, бәғзе ваҡытта хатта кешелекһеҙ булған йолаларҙы «шәриғәт шулай ҡуша», тип, наҙан кешеләрҙең баштарын бутаусылар күп. Уҡыу етешмәй шул беҙгә, кем, Ғариф ҡустым...

Иң тәүҙә Ғарифтан Мөслимәгә өс мәртәбә «талаҡ» әйттертеп, ә Кәлимулланың Шәүрәгә уныһын да әйтеүенең кәрәк түгеллеген төшөндөрөп бирҙе Әхмәдулла мулла. Барлыҡ шартына килтереп, Шәүрә менән Ғарифтың яңынан буйҙаҡ икәндәрен раҫлағандан һуң, икеһенең дә ризалығын һорап, мулла уларға никах уҡыны. Никах уҡылғас, Ғариф менән Шәүрә тулы хоҡуҡлы ир һәм ҡатын тиеп иғлан ителде. Йәш ғаилә ағзаларының һәр береһенең ғүмер буйы үтәргә тейешле булған төп бурыстары һаналды. Аллаһы Тәғәләнән йәштәргә бәхет һорап доға ҡылынды.

Шул көндө үк, кискә ҡарай Ғариф яратҡан туры айғырын егеп, мулланы ауылына илтеп ҡуйҙы. Юлда барғанда Әхмәдулла мулла уға нәсихәт һүҙҙәрен әйтте.

– Кем, Ғарифйән ҡусты, бая теге Шәүрә килен, Мөслимә еңгәләр алдында әйтергә ҡыйынһынған, әммә әйтмәй ҡалдырырға ярамаған бер һүҙем бар. Һеҙҙең үҙ-ара мөхәббәтегеҙ, бер-берегеҙҙе өҙөлөп һөйөүегеҙ саманан ашһа ла, икһеҙ-сикһеҙ булһа ла, Аллаһыны онотмағыҙ. Ул ғына ла түгел, барлыҡ донъяны, кешелекте яралтҡан Аллаһты һәм уның бәйғәмбәрен әҙәм балаһы үҙенән һәм үҙенең иң яҡын кешеләренән дә артыҡ яратырға тейеш. Бығаса ҡылған гонаһтарығыҙ өсөн Аллаһ сөбхәнә үә Тәғәләгә тәүбә итеп, иң һуңғы көндәрегеҙгәсә уға ғибәҙәт ҡылып йәшәргә тейешһегеҙ. Ихлас күңел менән доғалар ҡылһаң, Раббыбыҙ гонаһтарҙы ярлыҡай. Әгәр ҙә намаҙ уҡымай ғүмер итәһегеҙ икән, һеҙҙең һис эскерһеҙ булып тойолған һөйөү хистәрегеҙ оло гонаһ булып яҙылып, был донъяла һәм әхирәттә өҫтөгөҙгә төшөүе ихтимал. Ошо һүҙҙәремде, кем, Ғариф туғаным, Шәүрәңә лә һүҙмә-һүҙ еткер. Әйтер һүҙҙәрем бына шул. Аңлауымса, һеҙ бик алыҫ ерҙәргә күсеп китергә йыйынаһығыҙ. Башҡаса яҡты донъяла күрешә алмауыбыҙ ҙа мөмкин. Бәхил булығыҙ...

Кешелеклелеге, ғәҙеллеге, аҡылы менән тәрән ихтирамын яулап алған Әхмәдулла мулланың һүҙҙәрен, өгөт-нәсихәтен Ғариф күңеленә һеңдереп ҡуйҙы. Аллаһ алдында үҙҙәренең бик тә оло гонаһлы икәнен таный ине ул. Әлбиттә, ул үҙе лә, Шәүрә лә, уларҙын буласаҡ балалары ла быуындан-быуынға хаҡ дин юлынан йөрөйәсәк, иншаллаһ...

Бер нисә көндән Ғариф менән Шәүрә барыһы менән бәхилләшеп, өйөрҙән иллеләгән баш йылҡы алып, таң менән Һаҡмар түбәненә ҡарай юлға сыҡты. Сабир уларҙы оҙатып китте. Уның алыҫ, күрмәгән-белмәгән яҡтарға барып йөрөп килеүе тураһындағы хыялы, ахырҙа, тормошҡа ашты.

Үҙ балаларындай итеп күргән ҡәйнеше менән киленен Мөслимә илай-илай оҙатып ҡалды. Башҡаса бер ҡасан да күрешә алмаясаҡтарын белә ине ул...

* * *

Шул ваҡиғаларҙан һуң бик күп йылдар үтеп китте. Ғариф менән Шәүрә юғалғанын кешеләр төрлөсә һөйләне. Икеһе лә һыуға батҡан, имеш, тине ҡайһылары. Ә бәғзе берәүҙәр (уҫалыраҡ кешеләр) уларҙы «Ер йотҡандыр», тинеләр. Үтә ныҡ ҡартайған Сәмиғулла бабай йылҡының кәмегәнен дә һиҙмәне. Ысынбарлыҡты белгәндәр серҙе ныҡ һаҡланы.

Бер ваҡыт Сабир инде үҫеп, ир ҡорона еткән улы Мөхәммәт менән утын ҡырҡырға Һаҡмар буйындағы ҡайынлыҡҡа килде. Унда бер-нисә таныш булмаған кеше урман ҡырҡып, утынды һал итеп йылға буйлатып ағыҙа ине. Һаҡмар түбәне яғынан, алыҫтан килгән ялан яҡ кешеләре булып сыҡты улар. Аттарын туғарып, туғайлыҡҡа тышап ебәргәс, тегеләр менән йәнәш Сабирҙар ҙа ағас ҡырҡырға тотондо.

Ялға туҡтағандарында, араларынан бер йәш егет, түмәр өҫтөндә ултырған килеш, моңло итеп йырлап ебәрҙе:

Билге лә генә ҡуйҙым, ай, биләнгә,

Шәүрә килен киләм дә тигәнгә.

Ҡәнәфер ҙә сәйнәп, бөрктөм баҙыян

Шәүрә килен кейгән дә еләнгә...

Сабир менән улы был йырҙы тын да алмай тыңланылар. Сабирҙың күҙҙәре йәшләнде. Бала саҡтан йырға-моңға ғашиҡ булып үҫкән Мөхәммәт тулҡынланып:

– Ниндәй илаһи моңло, йөрәктәргә үтеп инерҙәй йыр, атай, – тине йырҙың тәьҫиренән һаман айный алмай. – Был – ялан яҡтарының йыры, буғай. Бығаса ишеткәнем юҡ ине...

– Эйе, – тине атаһы, – бик матур йыр, улым.

– Беҙҙең яҡта ошо йыр бик таралған. Халыҡ яратып йырлай, – тине йырсы егет. Ҡайны менән килене араһындағы эскерһеҙ һөйөү йырлана был йырҙа... Ҡарашын алыҫтарға төбәп, егет тағы ла йырын һуҙҙы:

Шәүрә килен, кейгән еләнеңдең

Итәк осҡайҙары суғы оҙон...

Көндөҙҙәрен йөҙөм, ай, ояла.

Һөйләшербеҙ, ҡайным, тән оҙон...

Сабирҙың күңелен шатлыҡлы тойғолар биләп алды. Бик оҙаҡ йылдар күрмәгән Ғариф менән Шәүрәнән сәләм алғандай булды. Был – уларҙың йыры! Ҡасандыр, кеше-маҙар ишетеп ҡалыуҙан шикләнеп, аулаҡта фәҡәт бер-береһенә генә йырлашҡан, күңел түренән сыҡҡан был йырҙарҙы башҡалар ҙа отоп алып йырлай! Уның дуҫтары – яҡшы кешеләр араһында! Тимәк, алыҫ ерҙәрҙә улар тамыр йәйеп, бәхетле ғүмер итә...

Хәлил Һөйөндөков.