ҺАТЫЛҒАН ҠЫҘҘАР

Ҡунаҡҡа барыусылар, өй һаҡларға ҡалдырыу өсөн, Хаят әбейҙе бер нисә көн элек белешеп ҡуя торғайнылар. Ул балаларҙы яҡшы тәрбиәләүҙә, өй эшен яҡшы ҡарауҙа үҙе кеүек ҡатындар араһында ғына түгел, бөтә ауылға атаҡлы ине.

 Хаят әбей үҙ ғүмерендә бер бала тапмаһа ла балаларҙы яҡшы ҡарай, өйҙө яҡшы һаҡлай. Шуның өсөн дә Хаят әбей өйҙә ҡалһа, балалар ата-әсәләренә эйәреп бармайынса, әбейҙең өйҙә ҡалыуына ҡыҙығып ҡала торғайнылар. Уның балаларҙан үҙен һөйҙөрә торған нәмәһе шул – ул әкиәттәр һөйләй, йомаҡтар ҡоя. Уның әкиәттәре бик матур булалар. Күпме тыңлаһаң да арытмайҙар.

 Хаят әбейҙең ире Вилдан Хаят әбейгә тиклем бер нисә бисә алып айырғайны. Хаят әбейҙе алғас, унан бер бала ла булмауға ҡарамайынса, айырманы.

 Хаят әбейҙең уңғанлығы, үҙен яҡшы тәрбиәләүе Вилданды яраттырҙы. Тәүге бисәһенән ҡалып айырылып сыҡҡан улдарынан кәләш алмаған йәшерәген кире өйгә индерҙе лә өсәү тыныс ҡына тора башланылар.

 Хаят әбей ҡырҡ йәштәрендә генә булыуға ҡарамайынса, бала тапмауы сәбәпле, уны балалар «әбей» тип йөрөтәләр ине.

 Ҡыш башы. Ураҙа байрамы ине. Атайымдар алыҫ бабайҙарға ҡунаҡҡа киттеләр. Атайым Хаят әбейҙе белешеп ҡуйғайны. Ул беҙгә килде. Кис булғас, апайым өс иптәш ҡыҙын ҡуна алып килде. Мин дә Сәхи исемле үҙемдең иптәшемде саҡырҙым. Ул да килде.

 Хаят әбей икенде намаҙынан һуң малдарҙы ҡарап инде лә аҡшам намаҙын уҡыны. Унан һуң аш ашаныҡ. Апайымдар кейем тегәләр. Хаят әбей еп сирата.

 Ә беҙ, ике һеңлем, иптәшем менән «Беҙ, беҙ, беҙ инек»те уйнай башланыҡ.

 Бер аҙ ваҡыт уҙғас апайымдар ҙа, Хаят әбейҙән һорап, йөҙөк һалышлы уйнай башланылар. Беҙ ҙә ҡыҫылдыҡ. Оҙаҡ уйнап арығас, тышҡа сығып индек. Хаят әбей сәй әҙерләне. Ҡыҙыҡ ҡына итеп сәй эстек.

 Һуңынан ҡыҙҙарҙың береһе ҡурай тартты. Икенсеһе, батмус һуғып, уға ҡушылды. Бер аҙ уйнағас, әбей күҙҙәрен һөртә-һөртә уйынды туҡтатты. Ҡыҙҙар тағы ла үҙ эштәренә ултырҙылар.

 Беҙ дүртәү, Сәхи, мин, ике һеңлем Хаят әбейҙең әкиәт һөйләүен, йомаҡ ҡойоуын һорай башланыҡ. Быға апайымдар ҙа ҡушылды. Хаят әбей бер аҙ уйлап торғас:

 – Тыңларға ялыҡмаһағыҙ, бер әкиәт һөйләргә мөмкин, – тине.

 Беҙ ихлас менән тыңлаясағыбыҙҙы белдерҙек. Әбей ҡулындағы ебен сирата-сирата һүҙ башланы.

 – Балалар, мин һеҙгә үҙемдең баштан үткән ваҡиғаны һөйләйем. Ин ша Аллаһ, һеҙ аҙ ғына булһа ла ғибрәт алырһығыҙ, –тип әйтте лә, ҡыҙҙарға ҡарап:

 – Бына, һылыуҙарым, мин дә, яңы бешкән алма кеүек, йәш ҡыҙ инем. Ләкин миңә алмамды үҙ ихтыярым менән теләгән кешегә ашатыу насип булманы.

 Беҙ бер туған өс ҡыҙ инек. Беҙҙән башҡа ике ағайыбыҙ ҙа бар ине. Минән оло ике апайым да кейәүгә сыҡты. Ул ваҡыт миңә ун өс йәш ине. Бына шул саҡта, минең бәхетһеҙлегемә ҡаршы, атайым менән әсәйем үлделәр. Ағайымдар айырылды. Оло ағайым бик ярлы булғанға мине ҡарай алманы.

 Мин бәләкәй ағайымда ҡалдым. Бер йыл самаһы уҙғac, кейәүҙәге бер туған апайым үлде. Еҙнәм ситкә эшкә китте. Уның минең менән йәштәш Ҡәмәр исемле ҡыҙы бар ине. Ағайым уны ла үҙенә алып ҡайтты.

 Ағайымдың бисәһе Гөлзифа еңгә лә яҡшы булғанға без үҙебеҙсә, арыу ғына ғүмер уҙҙыра инек. Еңгәм беҙҙе үҙ балаһы кеүек тәрбиәләй. Оло ағайым ярлыраҡ булһа ла үҙенсә иген сәсеп, башҡа кәрәк-ярағына бүтән эш эшләп тыныс ҡына ғүмер итте.

 Бәләкәй ағайым уға оҡшамаған. Ул игенде күп сәсә. Үҙе тире-яры менән һатыу итә. Шуға ҡарамайынса, бер ҙә артҡан ере юҡ. Тик уның көндән-көн бурысы арта ине. Үҙе көндән-көн тәүфиҡһыҙлана. Барған бер баҙарҙан эсеп ҡайта.

 Эсеп ҡайтҡас, беҙҙе ҡыуып сығара, йә булмаһа иптәштәрен йыйып эсәләр ҙә, тәүҙә бер-береһен маҡташалар, аҙаҡҡа табан ирешәләр. Шунан сыҙаша алмай һуғыша ла башлайҙар. Ҡара ҡанға батып бөтәләр.

 Шундай көндәрҙә йәшәп, ун һигеҙ йәшкә еттек.

 Шулай бер көндө, йәйҙең матур ваҡытында ағайым йәрминкәгә китте. Был ваҡыт ҡыҙҙар киндер һуғыуҙан туҡтағайнылар. Кесе йома көн ине.

 Беҙгә ҡыҙҙар килеп, иртәгә урманға көпшәгә барырға һөйләшеп киттеләр. Ҡояш байыны. Беҙ икәү келәткә инеп яттыҡ. Еңгәм балалары менән өйҙә ятты. Беҙ бер аҙ һөйләшеп ятҡас, урамдағы «гөрөлдөк» уйнай торған балалар ҙа ҡайтып киттеләр.

 Беҙ йоҡомһорай, сырымға китә башланыҡ. Ҡолаҡҡа еңгәмдең балалар көйләүе генә ишетелә ине. Ауылда һис бер тауыш юҡ. Шул арала беҙ ҡаты йоҡоға ла киттек.

 Бер ваҡытты нәҙек, әсе тауышҡа ҡурҡып уяндыҡ. Ағайым баҙарҙан иҫереп ҡайтҡан да еңгәмде ергә йығып, туҡмай икән. Ахырҙа еңгәм ысҡынып артҡа йүгерҙе. Ағайымдың ике иптәше лә эйәреп ҡайтҡан. Беҙ келәт ишеген аҙ ғына асып, ишек ярығынан ҡарап торҙоҡ. Ағайымдар өйгә инеп, тағы йырлашып эсә башланылар.

 Еңгәм аҡрын ғына ҡайтып, атты туғарып бәйләп ҡуйҙы. Йәш балаһын алып беҙҙең янға инеп ятты. Еңгәмдең тыйыла алмай һыҡтауы беҙҙең йәнебеҙҙе әсеттерә, үҙәгебеҙҙе өҙөп ебәрә ине.

 Иртәнсәк, беҙ торғансы, еңгәм торғайны инде. Беҙ ҙә тороп, үҙебеҙгә тейешле эштәрҙе эшләнек. Ағайым менән ҡунаҡтары ишек алдында арҡыс-торҡос ятҡандар ҙа, яман итеп ғырылдашып йоҡлайҙар.

 Самауырҙы әҙерләп ҡуйғас, еңгәм ағайымды уята башлағайны, ағайым ҡаты итеп ыңғырашты ла, тағы ятты. Беҙ иптәштәребеҙ менән көпшәгә бара алманыҡ. Йома етер алдынан ағайым менән ҡунаҡтары иләҫ-миләҫ килеп торҙолар. Кирелештеләр ҙә йыуынып ашарға ултырҙылар. Тағы аҙыраҡ баш төҙәттеләр, һуңынан ағайым ҡунаҡтарҙы оҙатты.

 Был ҡунаҡтарҙы оҙатҡас күп тә үтмәй, пар ат еккән, рус күсер ултыртҡан, бер һимеҙ, йыуан бисә килеп төштө. Ағайым быны күргәс тә: «Фатима абыстай», – тип күреште.

 Был бисәнең беҙҙең дә исемдәребеҙҙе әйтеп күрешеүенә беҙ аҙыраҡ ғәжәпләнһәк тә, ағайым: «Ул беҙҙең яҡын ҡәрендәш. Һеҙҙе үҙенә ҡунаҡҡа алырға килгән. Уның үҙенең дә һеҙҙең кеүек ике ҡыҙы бар, улар бик бай», – тигәс, бер һүҙһеҙ ышана ҡуйҙыҡ.

 Кешеләр йоманан сыҡты. Ҡыҙҙар көпшәнән ҡайтып, Зәй буйына уйынға төшөп киттеләр.

 Ағайым был ваҡыт беҙгә ғүмергә күрһәтелмәгән асыҡ йөҙ менән:

 – Барығыҙ, һеҙ ҙә уйынға төшөгөҙ, бында беҙ нәмәләр әҙерләп ҡуйырбыҙ, – тине.

 Беҙ бығаса ҡунаҡҡа барған һайын иптәштәребеҙҙән кейем йыйғанға, был юлы ла һорау ниәте менән Зәй буйына төштөк.

 Был ваҡыт бөтә ҡыҙҙар төшөп уйын ҡорғандар. Беҙ ҙә уйынға ҡушылдыҡ. Иптәш ҡыҙҙарға үҙебеҙҙең ҡунаҡҡа барыуыбыҙҙы белдерҙек. Улар беҙҙең ҡунаҡҡа бараһыбыҙҙы ҡый утауҙан ҡотолоу тип ҡыҙыҡһалар ҙа, беҙҙең күңел ул тиклем күтәренке түгел ине.

 Икенде етер алдынан ҡайттыҡ. Көтөү ҡайтты. Ҡояш байыны. Беҙ өйгә ингәндә теге Фатима абыстай намаҙ уҡыйҙыр тип инһәк тә, уның уйында ла юҡ.

 Ағайым менән икеһе ҡыҙарышып, ашап туйып, кикерешеп ултыралар ине.

 Оҙаҡ торманы, күсер аттарҙы екте. Беҙ кешенән йыйған күлдәктәребеҙҙе арбаға һалғас, ағайымдың уны кире алып ҡалыуына аптырап, бер-беребеҙгә ҡарашып ҡуйҙыҡ.

Еңгәм беҙҙең менән иҫәнләште. Ағайым да ғәҙәт буйынса: «Һау булығыҙ инде», – тип ҡуйҙы. Фатима абыстай үҙе уртаға, беҙҙе икебеҙҙе ике яҡтан ултыртты. Күсер аттарҙы ҡыуып алып сығып китте. Фатима күсергә русса бер-ике һүҙ әйткәс, күсер аттарҙы тағы ла нығыраҡ ҡыуа башланы.

 Ауылдан нисек сыҡҡанды һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ. Ауылдан алыҫ түгел урман ситенә еткәс, Фатима күсергә тағы ла бер нисә һүҙ әйтте. Күсер аттарҙы ҡыуыуын аҡрынлатты. Атлап ҡына бара башланы.

 Был ваҡыт Фатима әллә ниндәй ауыр эш эшләгән кеше кеүек янып төшкәйне. Уның һимеҙ тәненән бер нисә саҡрым сабып килгән тирле ат еҫе сыға. Аҡрын ғына өргән ел, ул тир еҫен беҙҙең танауҙарға килтереп бәрә. Ул яулыҡтарын сисеп ташланы.

 Урманда, юл буйынса, ҡыҙҙарҙың көндөҙ ҡаҡынан ауылға ҡайтҡанда әрсеп ташлаған ҡаҡы япраҡтарын күреп, тағы бер тапҡыр ауылға ҡараныҡ.

 Урманда һандуғастарҙың матур һайрауы, аҡрын ғына өргән елгә уҫаҡ япраҡтарының моңһоу ғына шыбырҙашыуы беҙгә әллә ниндәй уйҙар уйлата ине. Аттар баштарын сайҡап бышҡыра-бышҡыра баралар.

 Фатима күсер менән руссалап әллә ниҙәр һөйләшә. Беҙ икебеҙ юлдың ике яғына ҡарашып өндәшмәй бара инек.

 Урмандан бер тиклем барғас, күсер аттарҙы ҡыуа башланы. Төн ҡараңғыланды. Ҡоштар һайрауҙан туҡтанылар. Күктәге йондоҙҙар нурҙарын сәсеп, ҡайһыһы атылып, ҡайһыһы ем-ем итеп тора. Ара-тирә ҡалын тауыш менән ҡысҡырған ябалаҡ тауыштары ғына ишетелә ине.

 Фатима бығып йоҡоға китте. Күсер аттарҙы тағы ла аҡрын алып бара башланы. Ул йоҡлағас, мин Ҡәмәргә ҡарап:

 – Беҙ бара торған ауыл алыҫ микән әле? – тинем.

 – Белмәйем шул.

 Күсер беҙгә ҡарап татарса:

 – Алыҫ әле. Иртәгә лә төш ауғас ҡына барып етербеҙ, – тине.

 – Һуң, ағай, беҙ ниндәй ауылға барабыҙ? – тинем.

 – Ниңә, үҙегеҙҙең ҡәрендәшегеҙҙең ауылын да белмәйһегеҙме? Ул ... тигән ауыл, – тип бер ҡыйын исемде әйтте. Беҙ ике етем туған, бер-беребеҙгә ҡарашып, ҡурҡышып ҡуйҙыҡ. Шул ваҡыт Фатима үҙенең ауыр кәүҙәһе менән миңә таянып торҙо. Уның ауыр кәүҙәһен күтәрә алмай, саҡ ҡысҡырып ебәрмәнем.

 Күсер аттарҙы тағы шәпләтеп ҡыуалап китте. Беҙҙең йоҡобоҙ килә ине, ул ваҡыт гел ҡалғып барҙыҡ.

 Таң беленгәнсе байтаҡ юл алдыҡ, һыҙылып таң беленде, һандуғастар тағы ла йыһанды яңғыратып һайрай башланылар. Беҙ урман буйы юлдан айырылдыҡ. Ҡояш та үҙенең сығыуын белдереп, көнсығыш яғын ҡыҙартты, бер аҙҙан һуң нурын балҡытып сыҡты.

 Көмөш төҫлө булып, шылтырап аға торған бер йылға янына туҡтаныҡ. Фатима намаҙ уҡыр инде тип, беҙ тәһәрәт алһаҡ та, беҙҙең тәһәрәтебеҙ бушҡа китте. Ул йүнләп ышыҡланмай ҙа тышҡа сыҡты ла йыуынып ултырҙы. Беҙҙе лә ултыртты. Тағы ҡуҙғалып киттек.

 Оҙаҡ та үтмәй, бер бәләкәй генә рус ауылына туҡтаныҡ. Бында ашап-эсеп тағы юлға ҡарай киттек. Ләкин ауылыбыҙҙың ҡайһы яҡта икәнен дә белә алмай инек. Мин Фатиманан:

 – Абыстай, әле һеҙҙең ауылығыҙ алыҫмы? – тип һорағас, ул ялағайланып:

 – Алыҫ түгел инде. Шулай ҙа аҙыраҡ бараһы бар. Бөгөн иртүк барып етербеҙ. Тик инде ауыл тип һөйләмәгеҙ. Беҙ бит ауылда тормайбыҙ, ҡалала торабыҙ. Ҡалала тороу бик күңелле ул. Ауылдағы кеүек эт булғансы эшләмәйһең. Аҙ ғына эшләйһең дә, тәмле итеп ашап ятаһың, һеҙ әле ҡалала тормағас белмәйһегеҙҙер, – тине.

 – Юҡ, абыстай, ҡаланы беҙ һис күргәнебеҙ юҡ.

 – Улай булһа, бына инде күрерһегеҙ, – тигәс, беҙҙең күңелгә әллә ниндәй шатлыҡ булды. Ҡәмәр миңә ҡарап йылмайып ҡуйҙы.

 Көн бик ҡыҙҙыра ине. Беҙ бара торған юлдың бер яғында бейек тауҙар, өҫкә йығылып төшөрҙәй булып торған ҡая таштар, юлдың икенсе яғында һыҙылып аҡҡан ... йылғаһы. Йылғаның аръяғында төрлө төҫтәге сәскәләр, йәшел хәтфә кеүек сиҙәм.

 Юлда барыу бик күңелле ине. Өйлә ваҡытына тиклем бер нисә рус ауылын үттек, – тигәс, апайымдың иптәш ҡыҙҙарынан береһе:

 – Әбей, тышҡа сығып инәйек әле, йоҡомһорап киттек. Күҙ ҙә асылып ҡалыр. Унан һуң ошо еренән тағы һөйләрһең, йәме? – тине. Беребеҙ ҙә ҡаршы килмәй, тышҡа сығып киттек.

 Ҡыҙҙарҙың ҡайһылары эштәрен ҡуйҙылар. Ҡайһыһы эшен эшләһә лә күңеле, күҙе һаман Хаят әбейҙең ауыҙынан сыҡҡан әкиәтте көтә ине. Хаят әбей туҡталған урынынан тағы ла әкиәтте һөйләй башланы.

 Төш ауғас, тағы бер рус ауылына инеп сыҡтыҡ. Шул ваҡыт ҡаланың сиркәү баштары, өй түбәләре күренә башланы.

 Ҡалаға яҡынлағас, Фатима төҙәтенеп ултырҙы.

 Күсер аттарҙы шәпләтеп ҡыуып ҡалаға алып инеп китте. Ҡала урамында кешеләрҙең шул тиклем күплеге беҙҙе тағы ла аптырауҙа ҡалдырҙы.

 Ҡаланың беҙ ингән яғы тау ине. Юғары күтәрелгәс, уның туғай яғында, алдағыһының төтөнө борҡолоп бик күп өй кеүек нәмәләрҙе һөйрәп килгән бер нәмәне күреп аптырап, Фатиманан:

 – Ана-а-а теге нәмә? – тип һораныҡ.

 – Улмы? – ул шундай бер арба. Ул бик күп кешеләрҙе ултыртып, үҙе йөрөй. Насип булһа, күрерһегеҙ әле. Ултырып та йөрөрһөгөҙ. Бына беҙ ошондай матур ҡалала торабыҙ инде, – тине.

 Күсерҙең аттарҙы бик шәп ҡыуыуына арба бик ныҡ һелкенгәнгә күрә, беҙ ҡаланы бер ҙә йүнләп күрә алманыҡ. Бер аҙ барғас, урамға буйлатып һалынған бер тәпәшәк кенә өйҙөң ҡапҡаһынан индек.

 Өйҙөң бер тәҙрәһенән еткән ике ҡыҙ аптыраңҡырап ҡарап торалар ине. Беҙгә ҡаршы бер һары бисә сығып, тәүҙә Фатима, унан һуң беҙҙең менән күреште. Шунан һуң беҙҙе өйгә алып инделәр.

 Тик теге ике ҡыҙ янына индермәнеләр. Икенсе бер ҙур бүлмәгә индерҙеләр.

 Ул бүлмәлә ҡарт сырайлы бер бисә сәй яһап эсерҙе, һуңынан бик тәмле генә аш ашаттылар.

 Фатима беҙҙе иркәләй. Әллә кемдәрҙе һораша. Шулай итеп, бер көн үтте.

 Иртәнсәк торғас, Фатима инеп, ауылдан кейенеп килгән күлдәк, яулыҡтарыбыҙҙы сисендерҙе. Бүтәнсә тегелгән күлдәк, матур яулыҡ, аяғыбыҙға аҙыраҡ кейелгән галош бирҙе. Унан һуң сәй эскәс:

 – Әйҙәгеҙ, ҡаланы күрергә сығайыҡ, теге арбаны ла күрһәтермен, – тине. Беҙ барырға булдыҡ. Башыбыҙға йоҡа ғына шәл бирҙе. Урамға сығып, бер аҙ йөрөгәс, вокзалға алып китте.

 Барған ваҡытта Фатима: «Бынан өс көнлөк юлда, һеҙгә лә, миңә лә яҡын бер абыстай бар», – тип һөйләһә лә, минең күңелем әллә ни уйлай ине. Вокзалға барып индек. Фатима, кешеләр инә торған бер бүлмәгә инеп сыҡты. Шул арала ҡыңғырау тауышы ишетелде. Эстәге халыҡ бер ишектән ағыла башланы.

 Теге һары бисә тәҙрәнән ҡарап тороусы ике ҡыҙҙы эйәртеп алып килеп инде лә:

 – Эй, һин бында килгәнһең икән, ярай инде, тура килдең, беҙ һине эҙләй инек, – тине.

 Фатима бөтөнләй аптыраған кеүек булып:

 – Ниңә эҙләйһегеҙ? – тине.

 – Ниңә булһын, мин китәм, күрешер өсөн һеҙҙе эҙләнек. Теге ҡыҙҙарға күрһәтеп:

 – Бына был һылыуҙарың да апайҙарын һағыналар, тиҙерәк алып ҡайтырға кәрәк, – беҙгә ҡарап:

 – Был һылыуҙарыңды ла ебәрмәйһеңме ни? – тине.

 – Белмәйем, үҙҙәре барғылары килһә, мин тотмайым, нишләйһегеҙ? – тине. Беҙ бармауыбыҙҙы белдергәс: «Ярар инде, улар беҙҙә генә торорҙар», – тине.

 Фатима ингән бүлмәгә һары бисә лә инеп сыҡты. Тағы ҡыңғырау шылтыраттылар. Һары бисә иҫәнләшеп, ике ҡыҙҙы эйәртеп, бер вагонға инеп китте.

 

– Әйҙәгеҙ, беҙ ҙә эсен күреп сығайыҡ, – тип, Фатима беҙҙе лә бер вагонға алып инде. – Бына был урынға кешеләр ултыра, бында нәмәләр ҡуялар, – тип тора ине, ҡапыл ырайын һытып:

 – Уф, эсем бора башланы! – тине лә ҡулындағы сумкаһын беҙгә биреп:

 – Хәжәтемде үтәйем! – тип сығып китте. Беҙ һис нәмә аңламай вагондың матурлығына ҡаранып тора инек, ҡолағыбыҙға тағы ҡыңғырау тауышы ишетелде.

 Һис нәмә белмәй торғанда ҡапыл вагон ҡуҙғалып китте. Йығылып китә яҙҙыҡ. Был ни булды тип тәҙрәнән ҡараныҡ, вагон китеп бара ине инде. Ишектән ҡарап һикерәйек инде тип торғанда, бер кондуктор килеп беҙҙе вагон эсенә индерҙе.

 Беҙ вагондың асыҡ тәҙрәһенән ҡараныҡ. Тик вокзал янында ҡулына аҡ яулыҡ тотоп, эйелә-бөгөлә яулыҡ болғап торған бер ҡыҙҙан башҡа кешене күрә алманыҡ. Тик вокзалдың ҙур ишеген асып эскә инеп барған бисәне генә Фатимаға оҡшаттыҡ.

 Беҙ: «Инде нишләйек, ҡайҙа барайыҡ?» – тип төҫтәребеҙ ҡасҡан көйө бер-беребеҙгә ҡараштыҡ. Тәүҙә күҙҙәребеҙҙән мөлдөрәп кенә йәштәр сыҡты. Унан һуң ҡысҡырып илаша башланыҡ.

Афзал Таһиров.