К Ү Ҙ Ҙ Ә Р Гөлнур Яҡупова. Башы

К Ү Ҙ Ҙ Ә Р

Гөлнур Яҡупова

Сыңғыҙ Әхәтович, байтаҡ йылдар ҡала прокуратураһында тәфтишсе булып эшләгән дәүерендә төрлө хәл-ваҡиғаларҙы күп күргән, әле утҡа, әле һыуға ташлап сыныҡтырылған тимерҙәй бешеккән ир, һуңғы араларҙа үҙен ҡайҙа ҡуйырға белмәй үрһәләнде. Хәйер, уның был үрһәләнеүҙәре тышҡа бәреп сыҡманы, кеше күҙенә салынманы, ә эсендә, күңелендә йоҙаҡланды: булмышы шундай, һөнәре лә шулай ғәҙәтләндергән.
Йәкшәмбе көн. Ғәҙәттә аяҡ тауышы тынмаған прокуратура коридорҙары шымып ҡалған. Иртәгә Сыңғыҙ Әхәтович үҙ ғүмерендәге иң ғибрәтле енәйәт эшен («дело»тип русса атарға күнегелгән), судҡа йүнәлтер алдынан раҫлап ҡул ҡуйҙыртыр өсөн прокурор өҫтәленә индереп һаласаҡ. Тикшерәһе тикшерелгән, теркәләһе теркәлгән, ғәйепләү һығымтаһы кире ҡаҡҡыһыҙ итеп дәлилләнгән. Нимә тип килеп ултырҙы инде бөгөн бында, ял итмәй?
Сейфын асып, өҫтәленә әллә нисә том итеп тегеп төпләнгән «дело»ны сығарып ҡуйҙы. Асып ҡарарҙан, яңынан күҙҙән йә хәтерҙән үткәрерҙән дә түгел, ә йәненә тынғы бирмәгән тойғоларҙан нисек арынырға белмәүҙән. Ҡот осҡос ваҡиғалар һаман башынан сыҡмай, аҡылы танығанды, йөрәге ҡабул итмәй ҡаршылаша: әҙәм ышанмаҫлыҡ!
Ары-бире йөрөндө. Тирә-йүнде солғап алған тынлыҡта юрамал кинәнеп шығырлаған һымаҡ бынау иҙәне лә. Ишек ҡырындағы күн диванға йүнәлде, ыңғайында тышҡа күҙ һалып үтте, ихатала темеҫкенеп йөрөгән эткә иғтибар итте лә ирекһеҙҙән көрһөнөп ҡуйҙы. Эт тә уны шәйләне булыр, туҡтап бер арый мөлдөрәп ҡарап торҙо. Мәхлүктең зарлы ҡарашына башҡа бер ваҡытта фәһем бирмәҫ тә ине, моғайын, ә бөгөн тертләп ҡуйҙы, ҡырҡа боролоп өҫтәл янына килде, тағы тертләне: әйтерһең, «дело»нан да уға инәлесле күҙҙәр баға... Папкаларҙы асырҙай, тағы бер аҡтарып ҡарап сығырҙай булды ла кире уйланы. Ни фәтүә?! Диванға барып ултырҙы, ахырҙа һуҙылып төшөп ятты, түшәмгә текләне. Унда саҡ ҡына йәмшәйеп күренгән һары тапты шәйләне. Яңыраҡ Азаматов килгәйне, шампан шешәһе тотоп, асҡанда бөкөһө ырғығайны, шуның касафаты. Ә Азаматов ул заманында Сыңғыҙ Әхәтовичты эшкә өйрәткән кеше. Хәҙер пенсияла. Барыбер, йыш ҡына ингеләп йөрөй бында. Шуға иғтибар итте Сыңғыҙ Әхәтович: ҡарт, үҙе әйтмешләй, юл айҡан ғына һуғыла элекке эш урынына, әммә тап шул ваҡытта ҡалала халыҡ теленә инерлек, хоҡуҡ һаҡлау органдарын тотош аяҡҡа баҫтырырлыҡ енәйәт ҡылынған була. Юҡҡа ғына таҡмағандар уға «тәфтиш бүреһе» тигән ҡушаматты. Анау, бынан ике ай элек, килеүендә лә: «Яңы йыл алдынан ҡулыңды ҡыҫып сығырға ине ниәт», – тигән була, ә үҙенең ҡылыс йөҙө һымаҡ үткер һәм һалҡын, енәйәтсенең елегенә үтеп дер ҡалтырата торған ҡарашы иһә – ул саҡта асылып ҡына торған әлеге «дело» хаҡында хәбәрҙәр икәненә ап-асыҡ ишара. Белә икән: «Агентурам тик ятмай», – тип кенә ҡуйҙы. Төпсөндө, ара-тирә, ғәҙәтенсә, сәнсә бармағын, кемгәлер янағандай, һелккеләп, ыңғайына: «Сәрт... сәрт!» – тип ултырҙы ла, әлеге бармағын ҡапыл юғары күтәрҙе һәм шул килеш ашығып сығып китте. Эҙгә төштө булыр, тип уйлап ҡалды остазының холҡон яҡшы белгән Сыңғыҙ Әхәтович.
Күҙҙәре йәнә түшәмдәге һары тапҡа текәлде. Ҡарай торғас, ул тап гүйә ҙурая, ҡалыная башланы... Өҫтәлдә том-том ятҡан папкаларҙағы факттар: һорау алыу, экспертиза һөҙөмтәләре, фотолар, шаһитнамәләр һәм башҡа иҫбатламалар тәфтишсенең хәтерендә лә «тегелгән»дәһә, ана шулар, әйтерһең дә, күҙ алдында пәйҙә булып тауыш бирергә, хәрәкәт итергә тотондо...
***
Ни өсөндөр, хәтер кәртләнсеге башта иң төптә ятҡан күптәнге бер ваҡиғаны ҡаҙып сығарҙы. Сыңғыҙ Әхәтовичтың прокурутарала практика үтеп йөрөгән сағы. Телефон шылтыраны. Азаматов: «Выезжаю! Ребенок?! Свидетели? Судмедэксперт?.. – тип, шәп-шәп русса һөйләште лә, трубканы һалыр-һалмаҫтан, уға өндәште: “Практикант, әйҙә, эйәр, боевое крещение үтәһең бөгөн!”
Ике ҡатлы йорт алдында байтаҡ халыҡ йыйылған, үҙ-ара: “Мылтыҡ... Ҡатынын атҡан...”– тип шыбырлашалар. Ул саҡта кешеләр, бер-бер хәл була ҡалһа әлеге ише ярыҡ-йороҡҡа йәшенгән тараҡандар шикелле ҡасып-боҫоп бөтмәй, ә күргән-ишеткәнен әүәҫ һөйләп бирә, теләктәшлек күрһәтә ине.
Азаматовты милиция сержанты ҡаршы алды, практикант уларға эйәреп фажиғә булған бүлмәгә инде. Һәм ишек төбөндә шаҡ ҡатты. Бағаналай ҡатты. Күҙҙәре өнһөҙ шаһитлыҡ ҡылып тирә-йүнде байҡаны. Сержант карауатта ятҡан мәйеткә ябылған ҡанға мансылған простыняны асты. Меҫкен ҡатындың ярты башы юҡ. Бер толомо күкрәгендә һуҙылып ята, икенсеһе карауат башында һәленеп тора, түбә ҡапҡасының яртыһы ла шунда... Сыңғыҙҙың күҙ ҡарашы шалт-шолт килеп бүлмәне төшөргән эксперттың фотоаппараты ыңғайына стенаға күсте. Унда ҡан һәм әллә ниндәй һорғолт киҫәксәләр йәбешеп ҡатҡайны. Мейеһе бисара ҡатындың, мейеһе!? Был уй уның быуынын бәлтерәтте, башы әйләнде, ашҡаҙаны алҡымына килде. Уҡшып, борхотоп ҡоҫоп ебәрҙе. Ҡулъяулығын сығара һалып ауыҙын һөрттө, бүлмәләгеләргә күҙ һалды. Берәү ҙә уға аптырап ҡарап тормай ине. Милиция вәкилдәре, Азаматов, шаһиттар... Тыныслана төштө. Эсендә оялаған имәнес тойғо ҡоҫҡолоҡ менән тышҡа сыҡҡас, хәле еңелләште. Мәлйерәгән зиһене ҡыймырланы. Тәненә иҫ йүгерҙе. Өр-яңы папкаға практикаға тип асҡан зәңгәр тышлы ҡалын дәфтәрен һалып алғайны, шунда нимәлер яҙып ҡуйҙы.
Прокуратураға әйләнеп ҡайтҡас, яҙғанын асып уҡыны: «Ошонан да яманыраҡ йыртҡыслыҡ юҡтыр?! Булмаҫ!» – тигән икән. Үҙ ҡулын үҙе таныманы, почеркы ят һымаҡ күренде.
Азаматов ул көндө практикантына ҡарата оторо ҡырыҫ ҡыланды. Башта ҡаты итеп әрләне. Күрмәнеңме ни, һинең тиҫтерең сержант бер ҙә ебеп төшмәне, – тине лә, йомшағыраҡ итеп өҫтәп ҡуйҙы: – армияла булған ул, ә һин...
Шул тамамланмай ҡалған һөйләм оҙаҡ иҫенән сыҡмай йөрөнө: уға нимә тип әйтергә уйланы икән талапсан остазы? Телмәрендә «бешмәгән, һары томшоҡ, соҡор елкә, слабак, балласт» һәм башҡа башҡортса-урыҫса тоҙло-боросло һүҙҙәр тулып ята ине ятыуға. Әй, ни тиһә лә таман булған ул саҡта! Уның ҡарауы, үҙе ҡушҡанды үтәгәс, енәйәт урынында нимә күргәнен-ишеткәнен теҙеп яҙырға ҡушҡайны, маҡтаны: «Күҙәтеүсәнлегең бар, сәрт! – тине, – айырым деталдәрҙән фабула ҡорорға, тотош картинаны күҙалларға өйрәнһәң генә һинән йүнле тәфтишсе сығасаҡ, шуны онотма».
Эйе ул енәйәттең “картинаһын” Сыңғыҙ Әхәтович әле лә, егерме йылдан ашыу ваҡыт үткәс тә, яҡшы хәтерләй.
...Ҡалаға терәлеп торған районда егерь булып эшләгән бер ир көн буйына биләмәләрен ҡарап йөрөп, арып-талып өйөнә ҡайта. Асыуы ҡабарған, тамағы ас. Бер тейенде атып алмаҡ була, һыртына тейҙереп, тиреһен боҙғас, ырғытып китә. Тейендең күҙенә генә ата ла бит мәргән һунарсы! Юлда, етмәһә, кемдер ҡуян-фәләнгә тип ҡуйған ҡапҡанға ҡаба яҙа. Ерҙе ябыр-япмаҫ ҡына көрпәк ҡар яуған да, тайып китмәйем, тип таяҡ тотҡан була ярай ҙа, шул таяғы эләгә ҡапҡанға. Ҡайтып инһә, ҡатыны ашарына бешереп ҡуймаған. Өлгөрмәгән. Имсәк балаһын һыу ҡойондороп маташа, ҡасан биләй бәпесен, ҡасан ҡаҙан аса әле... Ир, мылтығын сөйгә элә лә боролоп сығып китә. Һөйәркәһенә барып тамаҡ туйҙырыу, кәйеф-сафа ҡороу ниәте менән. Магазинға инеп араҡы ала, ҡалғаны һөйәркәһендә гелән мул була – ашханала эшләй. Барып етеп ишек ҡаға, тауыш-тын ишетелмәй. Бик ныҡ дөбөрҙәткәс, асалар. Ишек буйы булып бер ят ир пәйҙә була: «Мужик, һиңә кем кәрәк?» Һөйәркәһенең: «Һине көтөп күпме ғүмерҙе заяға уҙғарҙым, берәү ҡармаҡ һалып маташа, шуға барам да ҡуям», – тигәне ысын, имеш...
Үҙ фатирына кире ҡайтып ингәнсе, ярты төн етә. Ҡатыны уның шулай сығып китеүенә күнеп бөткән, тиҙ үк әйләнеп ҡайтыр, тип уйламағандыр инде, аш һалып тормаған, бутҡа ғына бешергән, уныһы ла һыуынған. Шуны бер аҙ ҡапҡылап, ир стаканға аштыра тултырып араҡы ҡоя ла ғоңҡолдатып эсә. Төпкә бүлмәгә, ҡатыны менән балаһы янына, инеп тормай, үтеп-һүтеп йөрөй торған яҡтағы әрһеҙ диванға барып ята. Көндөҙ үк ҡабарған асыуы баҫылмаған, йөрәге ярһыған. Сөйҙә эленеп торған яһаулы мылтыҡ уны үсекләгән кеүек күренә. Теге тейендең тиреһен боҙғас, мылтығын ергә һалып тапағайны, шуға мыҫҡыллай микән? Ир һикереп тороп мылтыҡты сөйҙән ала. Башы һуҡҡан яҡҡа атлай. Башы кухня яғына һуға. Ә унда өҫтәл түрендә араҡы шешәһе ҡуҡырайып ултыра. Бер мәлгә ир уны яланғас бисәгә оҡшатып ҡуя, ҡомһоҙланып шыма муйынынан барып тота. Тағы стакан тултырып араҡы эсә. Күҙ алдары томалана. Мылтығын һөйрәп төпкө бүлмәгә йүнәлә. Ҡатыны әлеге лә баяғы бала менән мәшғүл, уныһы тәз-төз килеп илаған ише итә. Бер ҡайғылары юҡ быларҙың! Ашайҙар ҙа йоҡлайҙар. Ә ул көнө буйы эшләп, арманһыҙ булды. Хурланды. Ҡарынында бүре олой. Күҙе аларған ирен күреп ҡото осҡан ҡатыны биләүле бәпесен ҡосаҡлап карауатка менеп баҫа, мөйөшкә һырлыға: ә уныһына ҡатыны баянан бирле теге тейен һымаҡ күренә. Тоҫҡағансы тик тормай, һикерәнләп һикерәнләй, ҡәһәрең. Юҡ инде, ҡасып ҡотолоу юҡ һиңә! Маңлайыңа ғына сәпәйем!
Ҡолаҡ тондорғос шартлау ҡапыл ирҙе айнытып ебәргәндәй итә, әммә хәүеф тойғоһо уның башында ҡара болотто телгән йәшендәй ялтырай ҙа һүнә. «Тейен» бейектән ауып төшә, ҡулындағы бәпәйе тубырсыҡ шикелле ситкә тәгәрәй. Ир ҙә гөрҫ итеп иҙәнгә һуҙылып ята. Ул аяҡ аҫтындағы төргәктәге йән эйәһенең тәзелдәүен дә ишетмәй – дөм иҫерек йоҡлай...